
نشست علمی گرامیداشت روز جهانی ناشنوایان با عنوان «زبان اشارۀ ایرانی، نگاهی نو به زبان» روز چهارشنبه، هشتم مهرماه ۱۴۰۵، مصادف با آخرین روز از هفتۀ جهانی ناشنوایان، در تالار دکتر شهیدی فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، این نشست با حضور رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، رئیس امور علمی فرهنگی و اجتماعی حوزۀ معاون اول رئیس جمهور، رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی و جمعی از استادان و صاحبنظران حوزۀ شنواییشناسی برگزار شد.
با معلولیت، عادلانه و انسانی برخورد کنیم
غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی به ضرورت همکاری فرهنگستان در حوزۀ زبان اشاره با سازمان بهزیستی کشور اشاره کرد و گفت: «در حوزۀ زبان اشاره، فرهنگستان باید با سازمان بهزیستی کشور همکاری کند تا زمینۀ خدمترسانی بهتر به کمشنوایان و ناشنوایان، فراهم شود.»
او ادامه داد: «برای زبان باید دو تعریف درنظر بگیریم. اگر زبان را منحصر به گفتار و نوشتار بدانیم، زبان، همین ملفوظاتی است که به آن سخن میگوییم؛ همین کلمههایی که آنها را به صورت لفظی بیان میکنیم، اما زبان در معنای وسیع، وسیلۀ ارتباطی ما با جهان اطراف است. این، همان بخشی است که زبان اشاره را در برمیگیرد. معنایی از زبان که باید در بحث ضرورتِ کمک به کمشنوایان و ناشنوایان، از همین نقطه به مبحث زبان، ورود کرد.»
حداد عادل دربارۀ تلاش فرهنگستان و کارگروههای تخصصی آن برای رسیدن به استاندارد زبان اشارۀ ایرانی توضیح داد: «در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، کارگروهی از همکاران متخصص تلاش میکند تا زبان اشارۀ ایرانی به استاندارد مناسب دست پیدا کند. ما انجام این مهم را، با آنکه در اساسنامهٔ فرهنگستان نیست، وظیفهٔ خود میدانیم، و آن را تکلیفی انسانی تلقی میکنیم که به عهدۀ نهادهای مختلف ازجمله ماست.»
حداد عادل با اشاره به ضرورت کاهش رنج افراد دارای هر نوع معلولیت گفت: «باید از رنج این افراد کم کنیم. همگان باید با موضوع معلولیت عادلانه و انسانی برخورد کنند. سرمایهگذاری برای بهبود زندگی این گروه از افراد جامعه آنها را از افرادی رهاشده و سربار به افرادی توسعهیافته و کارآمد برای پیشرفت جامعه تبدیل میکند.»
معلولیت، تفاوت است، نه نقص
سید جواد حسینی، رئیس سازمان بهزیستی کشور، با اشاره به ضروت تغییر نگرش در حوزۀ اقلیّتها گفت: «باید از ارایۀ خدمات صرفاً پزشکی به افراد دارای معلولیت عبور کنیم و به سمت بررسی ضرورتها و نیازهای اجتماعی آنها برسیم. از سوی دیگر تغییر نگرش در حوزۀ اقلیتها، در هر زمینهای، راه را برای تمرکز و برآورده کردن نیازها، هموارتر میکند. در حال حاضر بیش از یک و نیم میلیارد کمشنوا یا ناشنوا در جهان وجود دارد که برابر پیشبینیها این عدد در سال ۲۰۵۰ میلادی به دو و نیم میلیارد نفر میرسد.»
حسینی گفت: «باید نگاهِ نقصمحور را کنار گذاشت. از سوی دیگر دربارۀ کمشنوایان و ناشنوایان ما با دو ویژگی روبهرو هستیم؛ نخست اینکه این افراد اقلیت خاموش جامعه هستند و دیگر اینکه مسئلۀ ارتباط برای آنها اهمیت ویژهای دارد.»
او ادامه داد: «محیط باید موانع ارتباطی را از سر راه همۀ انسانها بردارد و به محیطِ دوستدارِ انسان در هر زمینه تبدیل شود. درواقع باید مسئولان این موضوع را بررسی کنند که در جامعه چه مانع یا شرایطی وجود دارد که زمینۀ ارتباط درست افراد جامعه را مختلف کرده است.»
حسینی ویژگیهای جامعه- محیط دوستدار انسان را اینگونه برشمرد و گفت: «محیط دسترسپذیر، بدون خطر و ایمن، حق هر فردی است که در جامعهای زندگی میکند و این برای افراد دارای معلولیت از ضرورت بیشتری برخوردار است. اگر موانعِ موجود در محیط، از هر نوعی که هست، برداشته شود؛ آنگاه معلولیت، تفاوت است، نه نقص».
حسینی با اشاره به ضرورت هنردرمانی گفت: «در حال حاضر ۱۱۶۰ مرکز آموزش توانبخشیِ هنردرمانی یا اتاق هنردرمانی در سراسر کشور برپاست. این مراکز به آموزش مهارتهای مختلف به افراد کمشنوا یا ناشنوا اختصاص دارند.»
بنیان، دانش زبانی است
محمد دبیرمقدم، معاون علمی پژوهشی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، با مغتنم شمردن فرصت این نشست گفت: «همۀ نظریههای امروزی مسلط و مطرح در سطح بینالمللی و جهان، تمایزی بین توانش زبانی و کُنش زبانی قائلاند. این دو تعبیر متعلق به دانشنامۀ علاییِ ابن سینا است. در بحث توانش زبانی ما با ظرفیتهای زبانی روبهرو هستیم و در بحث کنش زبانی، بازنمایی زبان مطرح است»
او ادامه داد: «بنیان، دانش زبانی است. بنابراین باید همه کمک کنند تا دانشزبانی به نحوِ مطلوب تحقق یابد. در اینجا، زبانِ اشارۀ ایرانی به دانش زبانی و کنش زبانی تبدیل میشود. کشوری که ادعای پیشرفت دارد، باید در همۀ عرصهها، پیشرفت محسوس داشته باشد.»
دبیرمقدم به تلاش برای استقلال خط فارسی از عربی اشاره کرد و گفت: «استاندارد بینالمللی نویسهگردانی فارسی به لاتینی (ISO 233-3:2026)، شهریورماه ۱۴۰۵ در سازمان بینالمللی استاندارد (ایزو) منتشر شد. انتشار این استاندارد، پایان انتظاری چندساله برای تمایز خط فارسی از خط عربی در مجموعهاستانداردهای بینالمللی نویسهگردانی و اصلاح عنوان این مجموعه بود و؛ دستاوردی که با تلاشهای علمی و تخصصی کارگروه ویژۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی محقق شد.»
زبان اشارۀ ایرانی به اصالت علمی نیاز دارد
فرنوش جاراللهی، دانشیار شنواییشناسی دانشگاه علوم پزشکی ایران و دبیر علمی این نشست با اشاره به رواج رفتارهای نادرست نسبت به معلولان و بهطور خاص، کمشنوایان و ناشنوایان گفت: «گرد هم آمدهایم تا دربارۀ یکی از بنیادیترین نیازهای ناشنوایان یعنی زبان اشارۀ ایرانی، گامی برداریم.»
او ادامه داد: «زبان اشارۀ ایرانی، گامی برای ارتباط بهتر اجتماعی افراد کمشنوا و ناشنوا با جامعه است. این زبان دارای ساختارِ نحوی کامل و مستقل است، اما اگر این زبان به رسمیت شناخته نشود، راه ورود افراد کمشنوا و ناشنوا به تحصیل و اشتغال را سد میکند. هدف ما در این نشست، بررسی چالشهای زبانِ اشارۀ ایرانی و دادن اصالتِ علمی به این زبان است.»
عدالت ارتباطی، پیش شرط عدالت آموزشی
سالار قاسمی، رئیس سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور از دو منظر، به ضرورت تأمین نیازهای معلولان پرداخت و گفت: «عدالت آموزشی و آموزش فراگیر، دو ضرورت مورد توجه در سازمان آموزش و پرورش استثنایی است. در بحث عدالت آموزشی به این نکته توجه داریم که این مبحث تا چه اندازه تأمینکنندۀ عدالت ارتباطی است. در بحث آموزش فراگیر نیز تمرکز ما بر تأمین همه جانبۀ نیازهای افراد دارای نوعی ویژگی است.»
قاسمی دربارۀ ضرورت عبور از مسئلۀ معلولیت از منظر پزشکی به منظر اجتماعی گفت: «عدالت ارتباطی، پیش شرط عدالت آموزشی است. بنابراین تناسب بین عدالت آموزشی و توسعۀ فرصت برابر برای یادگیری، باعث شکوفایی استعدادها میشود.»
او با اشاره به مفهوم مجموعۀ آموزشی گفت: «برای رسیدن به عدالت آموزشی، نیازمند آموزش مجموعههای مرتبط به افراد کمتوان یا ناتوان هستیم که این مجموعه در سه بخش شامل، خانواده، مدرسه و توانیاب، تقسیمبندی میشود. درواقع برای آنکه برای مثال از زبان اشارۀ ایرانی بهدرستی استفاده شود باید هر سه رأس این مثلث، آموزشهای لازم را دریافت کنند.»
در نشست دوم با عنوان جایگاه زبان اشارۀ ایرانی نیز سه سخنران، زهرا نوعپرست، مدیر کل دفتر توانبخشی آموزشی، حرفهای و توانپزشکی؛ مریم مسگر خویی، پژوهشگر ارشد گروه پژوهشهای زبانی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و افسانه صادقی، مدیر عامل شبکۀ ملی افراد دارای معلولیت شنوایی سخن گفتند.
در نشست سوم نیز استادان و کارشناسان به موضوع «زبان اشاره از منظر علمی و کاربرد آن برای افراد دارای معلولیت شنوایی» پرداختند.