معیار بودجۀ فرهنگستان، تعداد واژههای مصوب نیست
«برای تصویب هر واژه جدید در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، میلیاردها تومان هزینه میشود»؛ این ادعایی است که در چند هفتۀ گذشته بارها در فضای مجازی تکرار شدهاست؛ ادعایی که با تقسیم بودجۀ سالانۀ فرهنگستان بر تعداد واژههای مصوب، این تصور را ایجاد کرده که هر معادل فارسی، هزینهای نجومی دارد.
از سوی دیگر، هر بار که فرهنگستان معادل تازهای برای یک واژۀ بیگانه معرفی میکند، موجی از موافقت و مخالفت در شبکههای اجتماعی شکل میگیرد. برخی؛ انتخاب «رایانه»، «یارانه» و «پیامک» را نشانۀ موفقیت فرهنگستان میدانند و گروه مقابل، از واژههایی نام میبرند که هرگز وارد زبان عمومی نشدهاند. همزمان، این پرسش مطرح میشود که اصولاً واژهها چگونه انتخاب میشوند و آیا واقعاً برای ساخت هر واژه هزینهای میلیاردی صرف میشود؟
نسرین پرویزی، معاون گروه واژهگزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در گفتوگو با روزنامۀ اطلاعات و در پاسخ به این پرسشها میگوید: این برداشت، تصویری نادرست از فرآیند واژهگزینی است؛ فرایندی که فقط ساخت یک کلمه نیست، بلکه نتیجۀ همکاری صدها استاد دانشگاه، طی شدن ۱۴ مرحله کارشناسی و انجام مجموعهای از فعالیتهای پژوهشی، آموزشی و استانداردسازی زبان است.
وی در اینباره توضیح میدهد: فرهنگستان اصلاً به واژهها بهصورت منفرد نگاه نمیکند؛ زیرا هر کلمه بخشی از یک «خوشه واژگانی» است و معادلسازی بدون در نظر گرفتن ارتباط آن با سایر اصطلاحات، کاری نادرست است و نتیجهای ناپایدار خواهد داشت. مصداق روشن این توضیحات، واژه «ایمیل» است که حدود ۲۸ سال پیش در فرهنگستان بررسی شد. آن زمان تصور بر این بود که پیشوند «e» فقط در ترکیب e-mail کاربرد دارد، بنابراین معادل «پیامنگار» برای آن انتخاب شد. اما بعدها با گسترش اصطلاحاتی مانند e-business، e-surgery و دهها ترکیب دیگر، مشخص شد که پیشوند «e» عنصری زاینده است و نمیتوان تکمعنای مستقل برای آن درنظر گرفت. بههمین دلیل فرهنگستان بعدها «پیامنگار» را کنار گذاشت و پس از بررسی دوبارۀ این خانوادۀ واژگانی، پیشوند «رایا» را بهعنوان نماد فضای مجازی برگزید تا ترکیبهایی مانند «رایانامه» شکل بگیرد.
واژهها را ادیبان نمیسازند
یکی از برداشتهای رایج این است که اعضای فرهنگستان پشت درهای بسته مینشینند و برای واژهها معادل میسازند؛ برداشتی که معاون گروه واژهگزینی آن را نادرست میداند و میگوید: معادلهای فارسی واژگان را استادان و متخصصان هر حوزه علمی پیشنهاد میدهند، نه رئیس فرهنگستان یا کارمندان اینجا. بر همین اساس تا امروز حدود ۶۰۰ استاد دانشگاه و صاحبنظر در فرایند واژهگزینی برای بیش از ۱۳۰ حوزۀ علمی همکاری داشتهاند و اکنون نیز حدود ۴۰۰ استاد و صاحبنظر در حدود ۵۵ حوزۀ علمی با فرهنگستان همکاری میکنند. هر گروه تخصصی بین ۵ تا ۷ استاد دارد که واژههای رشته خود را بررسی میکنند و دو واژهگزین نیز بر روند کار نظارت دارند.
بنابر اظهارات پرویزی، هر واژه برای رسیدن به مرحله تصویب، ۱۴ مرحله را از سر میگذراند؛ ازجمله بررسی در گروه تخصصی و تعریفنگاری، شورای هماهنگی رشتههای مرتبط، هیئت فنی، شورای واژهگزینی و سرانجام گروه تألیف برای انتشار سالانۀ مصوبات.
در این میان اگر خروجی این تلاشها موفق نباشد، فقط مربوط به کیفیت ساخت آن نیست، بلکه مهمتر از آن، میزان استفاده نهادهای رسمی از معادل جدید است.
او «پیامک» را نمونهای میداند که سالها پیش از رواج عمومی ساخته شد، اما حدود ۱۰ سال طول کشید تا با پیگیری و تأکید رئیس وقت صداوسیما (عزتالله ضرغامی)، وارد ادبیات رسمی رسانه ملی شود و سپس در زبان مردم جا بیفتد. «یارانه» نیز زمانی فراگیر شد که دولت این واژه را در مکاتبات و برنامههای خود بهکار گرفت.
در مقابل، برخی از واژهها هرگز فرصت به زبان عمومی راه پیدا نمیکنند. معاون گروه واژهگزینی فرهنگستان دراین باره از «گلشنه» بهعنوان معادل Flower Box نام میبرد؛ واژهای که سال ۱۳۷۶ تصویب شد، اما چون هیچ دستگاه اجرایی و رسانهای آن را به کار نبرد، ناشناخته باقی ماند و اکنون که شهرداری تهران قصد دارد نردههای جداساز خیابان انقلاب را بردارد و قرار است به جای آنها «گلشنه» یا فلاورباکس بگذارد، فرصت مناسبی است تا با معرفی این واژه به مردم، مسیر پذیرش آن را هموار سازد.
پرویزی تأکید میکند: مردم واژهها را مستقیماً از فرهنگستان دریافت نمیکنند؛ بلکه این رسانهها، کتابهای درسی، دانشگاهها و دستگاههای اجرایی هستند که در جا افتادن یک واژه در زبان اثرگذارند.
بعضی واژهها را اصلاً نباید ترجمه کرد
فرهنگستان همه واژههای خارجی را معادلسازی نمیکند. نام عناصر جدول تناوبی، واحدهای اندازهگیری، بسیاری از اصطلاحات و اسامی ورزشی و برخی واژههای بینالمللی اصولاً تغییر داده نمیشوند.
حتی درباره ورزشهای رزمی شرق آسیا نیز فرهنگستان به این نتیجه رسیده که بسیاری از اصطلاحات بهتر است به همان شکل اصلی باقی بمانند.
معاون گروه واژهگزینی فرهنگستان با بیان این مطلب، میافزاید: برای ترجمۀ هر واژه یا اصطلاح، باید ببینیم آیا واقعاً بینالمللی است یا در زبانهای مختلف معادل بومی دارد. برای نمونه، واژه «ایمیل» در زبان فرانسه نیز معادل بومی دارد و کشورهای عربی حتی برای «فوتبال» و بیشتر ورزشها و اصطلاحات آنها واژهسازی کردهاند.
از نکات قابل توجه دیگر این است که میپذیریم فرهنگستان هم اشتباه میکند؛ لذا امکان اصلاح مصوبات پیشین را همواره در نظر داریم. فرهنگستان در مواردی مانند «پیامنگار» یا برخی اصطلاحات علمی، پس از گذشت زمان متوجه شد که خوشۀ کامل واژگان را ندیده یا مفهوم علمی، دقیقتر از آن چیزی بوده که ابتدا تصور میشدهاست. در چنین مواردی، مصوبههای قبلی اصلاح یا جایگزین میشوند. گاهی نیز متخصصان بیرون از فرهنگستان این ایرادها را گوشزد میکنند و همین بازخوردها به اصلاح واژهها کمک میکند.
پاسخ به ادعای «هزینه میلیاردی هر واژه»
یکی از محورهای اصلی این گفتوگو، ادعاهایی است که در روزهای اخیر درباره هزینۀ گروه واژهگزینی مطرح شدهاست. پرویزی توضیح میدهد: بودجۀ سالانۀ گروه واژهگزینی از کل بودجه فرهنگستان، در مجموع حداکثر ۴ تا ۵ میلیارد تومان است؛ بودجهای که صرف پرداخت حقالزحمۀ حدود ۴۰۰ استاد همکار، دستمزد ۴۴ نفر از پزوهشگران گروه، چاپ مصوبات، پژوهش، تدوین استانداردها و سایر فعالیتهای علمی میشود.
او تأکید میکند واژهگزینی فقط ساخت یک کلمه نیست. فرهنگستان با سازمان ملی استاندارد همکاری میکند، در اجرای قانون ممنوعیت استفاده از اسامی غیر فارسی مشارکت دارد، به استعلامهای تخصصی پاسخ میدهد و از سال ۱۳۹۴ نیز پژوهشکدۀ واژهگزینی را برای توسعۀ این حوزه بهعنوان یک رشته علمی در مقطع کارشناسی ارشد راهاندازی کردهاست و اکنون از طریق آزمون سراسری دانشگاهها، بیشاز ده دوره دانشجوی رشتۀ واژهگزینی و اصطلاحشناسی پذیرفته است. فرهنگستان همچنین علاوه بر گروه واژهگزینی، شش گروه پژوهشی دیگر دارد که عبارتاند از: فرهنگنویسی، پژوهشهای ادبی (ادبیات معاصر، ادبیات تطبیقی و دانشنامۀ زبان و ادب فارسی)، پژوهشهای زبانی (دستور زبان و رسمالخط فارسی، زبان و رایانه و زبانها و گویشها ایران)، پژوهشهای برونمرزی (دانشنامههای زبان و ادب فارسی در شبهقاره و آسیای صغیر و بالکان)، آموزش زبان و ادبیات فارسی و ادبیات انقلاب اسلامی. فرهنگستان در زمینۀ گردآوری گویشهای ایران، در بخش گویشها ایران بیشاز پنجاه کتاب منتشر است که بخش زیادی از این آثار حاصل پژوهشهای استادان خارج از فرهنگستان است. گروه فرهنگنویسی در حال حاضر مشغول تدوین فرهنگ جامع زبان فارسی است که تاکنون سه جلد آن چاپ شده و جلد چهارم آن در دست تدوین است. این فرهنگ بین ۳۵ تا ۴۰ جلد خواهد بود. تاکنون سه جلد از فرهنگ تخصصی واژههای مصوب را منتشر کرده و تدوین فرهنگ جامع فارسی را نیز در دست دارد. دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، یکی از بهترین آثاری است که به همت فرهنگستان و با مشارکت بیشاز ۵۰۰ استاد و صاحبنظر دانشگاهی و غیردانشگاهی در هشت جلد (قطع رحلی) و ۱۴ جلد (قطع وزیری) تدوین و منتشر شده است. بنابراین، حوزۀ فعالیتهای فرهنگستان متنوع است و تنها محدود به واژهگزینی نیست.
زبان باید کارآمد باشد
معاون گروه واژهگزینی فرهنگستان یادآور میشود که فرهنگستان نه «سرهگرا» است و نه «سرهستیز». حتی هدف حذف همه واژههای عربی یا دیگر زبانهای بیگانه نیست، بلکه حفظ کارآمدی زبان فارسی است. بسیاری از واژههای عربی از قرنها پیش وارد بدنه زبان فارسی شدهاند و دیگر بخشی از این زبان محسوب میشوند. در برخی موارد، فرهنگستان پسوند عربی «یت» را نیز پذیرفته، زیرا در برخی کاربردها از معادلهای فارسی آن (مندی) مناسبتر است. تقویت زبان فارسی علمی ضرورتی است که جامعۀ علمی کشور به آن آگاه است و از همین رو، استادان دانشگاه و انجمنهای علمی تخصصی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فنّاوری در فرایند واژهگزینی با فرهنگستان همراه و همکار فرهنگستان هستند. در واقع مأموریت فرهنگستان، نه بازگرداندن زبان فارسی به گذشته، بلکه غنیتر کردن زبان امروز است؛ زبانی که باید هم توان بیان مفاهیم علمی جدید را داشته باشد و هم برای مردم روان، قابل فهم و قابل استفاده باقی بماند.
منبع:https://www.ettelaat.com/issue/1/29289/page/16