نگاهی به کتاب گویش ابیانه‌ای
کتاب گویش ابیانه‌ای، تألیف محمدمهدی اسماعیلی، در چهار فصل شامل؛ واج‌شناسی، واج‌شناسی تاریخی، صرف و نحو و واژه‌سازی، به بررسی گویش ابیانه پرداخته است. این اثر در سال ۱۴۰۴ برای نخستین‌بار در انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی، منتشر شده است.
روستا با سه محله
روستای ابیانه، به سه محلۀ اصلی به نام‌های «یُسمون»، «پَل» و «هِرده» تقسیم می‌شود که هریک از این محله‌ها، دارای چند محلۀ فرعیِ کوچک‌تر است. در کتاب‌های تاریخی اسمی از ابیانه، آورده نشده است؛ اما به نظر می‌رسد این روستا، یکی از کهن‌ترین سکونتگاه‌های انسان در حاشیۀ غربیِ کویر مرکزی و در دامنه‌های کوهای مرکزی ایران بوده است. وجه تسمیۀ نام روستای ابیانه، احتمالاً از نام درخت «بید»، که گویش محلی به آن «vey» می‌گویند، گرفته شده است. بنابراین به نظر می‌رسد، معنی نام روستای ابیانه، «بیدستان» است.
از گویش‌های مرکزی است
گویش ابیانه‌ای از گویش‌های مرکزی ایران است که از دیدگاه زبان‌شناسیِ تاریخی به گروه شمال غربیِ زبان‌های ایرانی تعلّق دارد. بعضی از پژوهشگران، گویش‌های مرکزی را براساس موارد مشترک و تفاوت‌های واژگانی و دستوری، به زیرشاخه‌هایی تقسیم کرده‌اند. برای مثال، پیر لُکوک، ابیانه‌ای را با دیگر گویش‌های منطقۀ نطنز و کاشان در شاخۀ شمالِ شرقی گویش‌های مرکزی قرار داده است. گویش ابیانه‌ای در خودِ ابیانه به «راسّی»، معروف است اما اصطلاح «زبانِ دِه» و به‌ندرت به‌‌صورت صفتِ نسبیِ «ابیانه‌ای» هم کاربرد دارد.
دفتری دیگر نیاز بود
به گفتۀ مؤلف گویش ابیانه‌ای، پس از انتشار دفتر اول از «گنجینۀ گویش‌های ایرانی، استان اصفهان» در سال ۱۳۹۰، تصمیم بر این شد تا دفتر دیگری از این مجموعه تدوین شود. به همین منظور، در تابستان سال ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۲، طی چند سفر به دو منطقۀ «برزرود» و «چیمه‌رود» در شهرستان نطنز، گردآوریِ داده‌های گویشی چند روستا، طبق شیوه‌نامۀ مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی انجام شد. در گردآوری داده‌های گویشی، از چند گویشوَر، کمک گرفته شده است.
از نکته‌های جالب این پژوهش، ثبت برخی تفاوت‌های تلفظی و واژگانی در میان محله‌ها مختلف و گاهی حتی در یک محله است. برای نمونه با آنکه چهار گویشور اصلی این پژوهش، زادۀ محلۀ «یُسمون» ابیانه‌اند، ولی چند تفاوت جزئی در گفته‌های آنها دیده می‌شود. این تفاوت، بیانگر وجود دو گونۀ گویشی است. بررسی بیشتر نشان می‌دهد که دلیل این تفاوت، تعلق گویشوران به دو طبقۀ خُرده‌مالکان و رعیتان و عمده‌مالکان یا اربابانِ قدیمِ ابیانه بوده است.
چاپ نخست کتاب گویش ابیانه‌ای، در پانصد نسخه، سال ۱۴۰۴ با قیمت شانزده میلیون و پانصد هزار ریال، در انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی به چاپ رسیده است.
علاقه‌مندان برای تهیۀ این کتاب می‌توانند با کتابفروشی فرهنگستان (شمارۀ ۸۸۶۴۲۴۹۷) تماس بگیرند.