جهان، ما را با ادبیات فارسی میشناسد
دوشنبه، بیست و دوم دی ماه، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، میزان سرگروههای آموزشی درس ادبیاتفارسی متوسطۀ اول شهر تهران در تالار دکتر سید جعفر شهیدی از ساعت ۹:۳۰ دقیقه صبح بود.
بهگزارش روابط عمومی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، این برنامه با بازدید از کتابخانه آغاز شد و سپس با نمایش فیلم نود سالگی فرهنگستان ادامه یافت. این نشست با حضور استادان پیشکسوت زبان و ادبیات فارسی، ژاله آموزگار و فتحالله مجتبایی، جلوۀ ویژهتری یافت.
هر واژه، تاریخچه دارد
نخستین سخنران این نشست، معصومۀ حاجیزاده از گروه فرهنگنویسی فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود. او با اشاره به این نکته که گروه فرهنگنویسی از بزرگترین و فعالترین گروههای فرهنگستان است، صحبتهای خود را با توضیح دربارۀ فرهنگ جامع زبان فارسی آغاز کرد و گفت: «تدوین فرهنگجامع زبان فارسی از سال ۱۳۷۵ آغاز شد و سپس با سرپرستی علیاشرف صادقی ادامه یافت. هدف از این فرهنگ، ارایۀ تصویر جامع از واژههای یک زبان است. این فرهنگی، فرهنگی یک زبانۀ فارسی با نگاهی تاریخی به واژههاست.»
حاجیزاده دربارۀ دلیل تاریخی بودن این فرهنگ گفت: «در این فرهنگنامه، روند ورود و خروج هر واژه به زبان فارسی و هرآنچه دربارۀ یک واژه از قرن چهارم تاکنون اتفاق افتاده را مورد بررسی قراردادهاست.» او ادامه داد: «تاکنون سه جلد از این فرهنگنامه به چاپ رسیده و جلد چهارم آن نیز در دست چاپ است.»
زبان فارسی، راه ارتباط ماست
ژاله آموزگار، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، صحبتهایش را با اشاره به جایگاه زبان فارسی آغاز کرد و گفت: «آنچه در جهان باعث سربلندی ماست و میتوانیم به آن افتخار کنیم، زبان فارسی است.» او ادامه داد: «ادبیات، تفکر و اندیشۀ دانشمندان ما در جهان بینظیر است. اما ما به آن کمتر توجه میکنیم. شما، بهعنوان آموزگار، نگهبان این زبان برای نسلهای بعدی هستید و باید از آن نگهداری کنید.» آموزگار دربارۀ ضرورت فراگیری درست زبان فارسی برای برقراری ارتباط بهتر میان اقوام ایرانی گفت: «من، آذری زبان هستم. اما اگر بخواهم با هموطن بلوچ، کرد و… ارتباط برقرار کنم، زبان فارسی راه ارتباطی ماست. گرچه هریک از اقوام ایرانی به زبان خودشان صحبت میکنند اما ما، یک زبان ملی و رسمی داریم که متعلق به همۀ ماست و آن، زبان فارسی است. همه قول دهیم که برای زبانفارسی، یک قدم برداریم. زمانی که درس ادبیات از کنکور حذف شد، تلاش کردم که این درس دوباره به موارد درسی کنکور بازگردد، اما نشد.»
عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی دربارۀ تلاش شخصی آموزگاران برای علاقهمند کردن دانشآموزان به درس ادبیات نیز گفت: «نماد مملکت ما، زبان فارسی است. اگرچه همۀ رشتههای دانش، مهم هستند؛ اما ادبیات فارسی بهعنوان زبان مشترک ما ایرانیها، رُکن اصلی هویت ماست. هر آموزگار، امکاناتی دارد که میتواند با کمک آنها، میل و علاقۀ دانشآموزان به درس املاء و انشاء را در آنها برانگیزد.»
پنج اصل مهم در آموزش
حسین قاسمپور، مدیر گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، سخنران بعدی این نشست بود. او با اشاره به ضروت تقویت فرهنگِ آموزش در کشور صحبتهایش را آغاز کرد و گفت: «فرهنگ آموزش ما دچار مشکل است. به این معنی که تأکید بر آموزش درسهایی است که در آموزش سراسری دانشگاهها مهم هستند؛ این درحالی است که، این آزمون یکی از عوامل دست و پاگیر در آموزش و روش تدریس است.»
او دربارۀ پنج اصل مهم در آموزش توضیح داد: «برای آموزش درست باید به پنج اصل شامل؛ توالی در آموزش، استمرار در آموزش، وسعت دادهها، انعطافپذیری در آموزش و تعادل در تدریس توجه کرد. اگر آموزگار به این اصول مسلط باشد، شیوۀ تدریس او تاثیر بهتری بر دانشآموزان خواهد داشت.»
از میراث فارسی قدردانی کنید
فتحالله مجتبایی، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، سخنان خود را با اشاره به جایگاه ایران در فرهنگ دنیا آغاز کرد و گفت: «اگر برای دنیا چند پدر فرهنگی درنظر گرفته شود، فرهنگ ایرانی یکی است آنهاست.»
او ادامه داد: «جهان، ما را با ادبیات فارسی، تاریخ و فرهنگ میشناسد، چراکه که حماسه و تاریخ چند هزار سالۀ فرهنگی متعلق به تمدنهای کهن مانند ایران، چین و هند است و شما بهعنوان آموزگار، مسئولیت بسیار دشواری بهعهده دارید؛ چون باید این فرهنگ را به نسل بعد آموزش دهید.»
مجتبایی دربارۀ تاریخ سه هزار سالۀ فرهنگ ایران و ضروت حفظ و قدردانی از این میراث گفت: «باید از این میراث قدردانی کرده و از حفاظت کنیم. این فرهنگ دورههای درخشانی داشته که از درخشانترین آنها میتوان به دورۀ اسلامی اشاره کرد. به این دلیل که دورۀ ظهور نامدارانی چون حافظ، سعدی، فارابی و… بوده است.»
زبان فارسی، زیستبوم ماست
غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، سخنران بعدی جلسه بود. او با اشاره به ضرورت اهمیت دادن به زبان فارسی و آموزش درست آن به دانشآموزان گفت: «زبان فارسی، رُکن ملیّت ماست. هر فردی، شناسنامهای دارد و شناسنامۀ ملت ایران هم، زبان فارسی و دین اسلام است.» او ادامه داد: «مردم ایران همواره خداپرست بودند و در هیچیک از کاوشهای باستانشناسی نیز، بُت یا بتکدهای در ایران یافت نشده است. اگرچه ملت ایران بعد از پذیرش اسلام، خط عربی را پذیرفتند اما زبان عربی را نپذیرفتد. بنابراین ایرانیها تنها این منطقه از جهان بودند که پس از پذیرش اسلام، زبان خود را حفظ کردند.»
حدادعادل دربارۀ دو آسیبی که زبان فارسی را تهدید میکنند گفت: «ورود سیلآسای واژههای بیگانه به زبان فارسی و مشکل غربزدگی، باعث آسیب به زبان فارسی شدهاند که فرهنگستان تلاش کرده تا طی سی سال گذشته با تصویب هفتادهزار واژه برای اصطلاحات علمی بیگانه، مانع از آسیب به زبان فارسی شود.» او از زبان فارسی بهعنوان یک زیستبوم یاد کرد و گفت: «زبانفارسی، یک زیست بوم است. این زبان، محیطزیستِ ناملموس ماست. بنابراین همانطور که برای حفظ محیطزیست تلاش میکنیم، باید برای حفظ این زیست بوم نیز تلاش کنیم.»
گسترش علم، نیازمند واژهسازی است
آخرین سخنران این جلسه، علی شیوا، عضو هیئت علمی واژهگزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، بود.
او با شرح کوتاهی از نحوۀ تاسیس و شروع به کار فرهنگستان اول و دوم گفت: «فرهنگستان زبان و ادب فارسیای که اکنون درحال فعالیت است، به فرهنگستان سوم شهرت دارد. فعالیتهای این فرهنگستان نیز دنبالۀ دو فرهنگستان پیشین است.»
او ادامه داد: «فرهنگستان اول درحقیقت به دلیل رویارویی سرزمین ما با دانش و فنّاوری نوین، یک سال پس از پایهگذاری دانشگاه تهران، بنیاد نهاده شد.»
علی شیوا دربارۀ پیشینۀ واژهگزینی در ایران گفت: «واژهگزینی در ایران سابقۀ طولانی دارد و به زبان فارسی میانه یا پهلوی ساسانی میرسد. در دورۀ پساز اسلام نیز دانشمندانی مانند ابوریحان بیرونی، ابنسینا، غزالی، افضلالدین کاشانی و… برای پارهای از اصطلاحات علمی به زبان عربی، در زبان فارسی، معادلسازی کردند.»
شیوا دربارۀ خاستگاه فرهنگستان گفت: «انجمن آکادمی در دورۀ مظفری شکل گرفت که برای مثال واژۀ راهآهن از آن دوران به یادگار ماندهاست. بعد از آن در مدرسۀ دارالفنون، کار معادلسازی ادامه پیدا کرد. در همان زمان، شلیمر، پزشک هلندی، واژهنامۀ چندزبانهای به نگارش درآورد که با مقدمۀ علیاشرف صادقی، در دسترس است. شلیمر در این کتاب به این نکته اشاره میکند که برای گسترش علم در هر زبانی، نیاز به لغتسازی در آن زبان نیاز است.»
عضو هئیت علمی فرهنگستان در پایان اضافه کرد: «فرهنگستان سوم- فرهنگستان کنونی- به پیروی و الگوگیری از فرهنگستان اول و دوم، به مدت سی است که کار واژهگزینی را انجام میدهد. در این بازۀ زمانی، بیشاز شصت و پنج هزار واژه در فرهنگستان سوم معادلسازی شده و این واژهها در فرهنگ واژههای مصوّب فرهنگستان به چاپ رسیدهاست.»