پنجاه و یکمین جلسۀ شورای مدیران با یادی از موسی اسوار
دوشنبه، هشتم دی ماه هزار و چهارصد و چهار، پنجاه و یکمین نشست شورای مدیران فرهنگستان زبان و ادب فارسی در تالار دکتر سید جعفر شهیدی برگزار شد.
در این نشست، غلامعلی حدادعادل احکام محمد دبیرمقدم به عنوان مدیر گروه پژوهشهای زبانی؛ مریم حسینی، مدیر گروه پژوهشهای ادبی فرهنگستان زبان و ادب فارسی؛ امید طبیبزاده، مدیر امور پژوهشی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و محمدرضا نصیری، مدیر گروه پژوهشهای برونمرزی را اهدا کرد.
این جلسه در ساعت یازده صبح با یادی از زندهیاد موسی اسوار توسط محمد دبیرمقدم، معان علمی و پژوهشی آغاز شد. دبیر مقدم دربارۀ موسی اسوار گفت: «دکتر موسی اسوار در پنجاهمین شورای مدیران و در بیست و پنجم اردیبهشت، روز بزرگذاشت فردوسی حضور داشتند و امروز و در این جلسه و در فرهنگستان جای ایشان خالی است» پس از این، یادداشت غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی مبنی بر عذرخواهی برای تاخیر درحضور در جلسه خوانده شد.
تولد فرهنگ دیوانی
نخستین دستور جلسه، بررسی وضعیت اتمام طرح برون سازمانی، هدی سیدحسینزاده باعنوان «تصحیح انتقادی اقبالنامه جهانگیری» بود. این عنوان یکی از سخنرانیهای هفتۀ پژوهش نیز بود و با اضافه شدن بعضی بخشها، پایان طرح اعلام شد. محمدرضا نصیری، دبیر فرهگستان زبان و ادب فارسی دربارۀ اتمام طرح نکاتی را به این شرح توضیح داد: «منابع مورد استفاده دسته اول بودند. مواردی از طرح، تعدیل شد و از آنجایی که در این طرح اصطلاحات دیوانی (در حوزۀ گورکانیان) نیز مورد بررسی قرار بود به پیشنهاد دکتر حدادعادل، قرار شد این کار ذیل عنوان، فرهنگ دیوانی، به چاپ برسد.البته که امکان چاپ این طرح به شکل مقاله نیز امکانپذیر است؛ اما درصورت تأئید در شورایِ نشر، طرح به صورت کتاب به چاپ برسد»
اتمام گنجینۀ خوسف
دستور بعدی جلسه، بررسی اتمام طرح برونسازمانیِ «گنجینۀ گویش شناختی خوسف» بود. مجید طامه، مجری این طرح دربارۀ روند کار از ابتدا تا اکنون توضیح داد: «طرح حاضر در سال ۱۴۰۲ به سازمان میراث فرهنگی خراسان جنوبی پیشنهاد داده شد. اجرای طرح دو سال طول کشید و در تیرماه ۱۴۰۴ بهپایان رسید» او ادامه داد: «پس از داوری توسط میراث فرهنگی خراسان جنوبی، طرح در قالب کتاب در آذر ماه ۱۴۰۴ توسط همان سازمان به چاپ رسید. کتاب مذکور طبق شیوهنامۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی تنظیم شده و یک نسخه از آن نیز به فرهنگستان ارائه شده است»
محمدرضا تُرکی، مدیر گروه ادبیات انقلاب اسلامی فرهنگستان زبان و ادبی فارسی دربارۀ ذکر نام «فرهنگستان» در شناسنامۀ این پروژه از مجید طامه سوال کرد که طامه در پاسخ گفت:«درنظر داشتیم که طرح را با فرهنگستان پیش ببریم اما امکان آن فراهم نشد»
تُرکی اما عقیده داشت: «اعضای فرهنگستان نباید بهطور مستقیم وارد ارتباط کاری با دیگر مؤسسهها شوند و همکاری باید از طریق فرهنگستان انجام شود»
محمد دبیر مقدم نیز اضافه کرد: « نظر دکتر ترکی درست است. به این دلیل که پژوهشگران به اعتبار فرهنگستان، با دیگر مراکز وارد همکاری میشوند»
صنعت هوایی بر فراز فرهنگستان
شاید بهنظر برسد صنعت هوایی، ارتباط کمتری با فرهنگستان زبان و ادب فارسی دارد اما سومین دستور جلسه بود؛ بررسی طرح درونسازمانی «بررسی روند واژهگزینی و اصطلاحشناسی در حوزۀ صنعت هوایی» ارائهشده توسط فرشید سمائی و شیما شریفی بود.
پژوهشگران این طرح دربارۀ آن توضیح دادند: «طرح در تیرماه ۱۴۰۴ ارایه شد. بررسی واژههای مورد استفاده در صنعت هوایی در حوزۀ علم اثرگذار است. طی حدود شش ماه، نزدیک به دو هزار واژه جمعآوری شد که از این تعداد هفتصد واژه با صنایع دیگر( ریلی، دریایی، نظامی، مهندسی) مشترک بود و باقیمانده، اصطلاحات مورد استفاده در صنعت هوایی بود» فرشید سمائی یکی از پژوهشگران این طرح ادامه داد:«شهریور ماه ۱۴۰۴، طرح به محمد دبیرمقدم ارایه شد. هدف نهایی از اجرای این طرح، کاربرد این واژهها برای دانشجویان پژوهشکده و پژوهشگران حوزههای مختلف زبانی است»
فرشید سمائی در پاسخ به پرسش علیاشرف صادقی دربارۀ بررسی معنیشناختی در انتخاب واژههای طرح مذکور توضیح داد: «حدود هشت ماه پیش از شروع طرح، حسن هوشنگی کارشناس هوا و فضا بهعنوان کارشناس با پروژه همراه شد تا بررسی معنیشناختی روی واژهها آغاز شود. در این بررسی، روابط معنایی، ترادفها، روابط چندمعنایی و شمولمعنایی نیز مورد بررسی قرار گرفت»
اما سوال دیگر علیاشرف صادقی از مسئولان این پروژه، ناظر طرح بود که فرشید سمائی در پاسخ گفت: «هنوز مشخص نشده؛ اما احتمالا هیئت فنی واژهگزینی بهعنوان ناظر، کار را دنبال خواهند کرد»
محمد دبیرمقدم انجام این پروژهها را عمق بخشیدن به کار واژهگزینی دانسته و آن را شکلی از گفتمان علمی میداند.
علی یاری، مدیر روابط عمومی فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز دربارۀ طرحهای بیرونسازمانی گفت: «در طرحهای برونسازمانی، چون پژوهشگر از اعتبار سازمانی یعنی عضویت در هیئت علمی استفاده میکند، باید در شناسنامۀ اثر، نام فرهنگستان یا پژوهشکدهای که پژوهشگر عضو آن است، ذکر شود. علاوه براینکه این طرحها با آرودۀ مالی برای آن صنعت را هم بههمراه دارد. درطرحهای برونسازمانی، سرمایۀ اجتماعی فرهنگستان را نباید نادیده گرفت»
محمد دبیر مقدم نیز در تائید صبحتهای علی یاری گفت: «در طرحهای برونسازمانی، نام فرهنگستان باید به شکلی در شناسنامۀ کار گنجانده شود»
حدودالعالم در فرهنگستان
دستور بعدی جلسه، به تصحیح و تحقیق دربارۀ کتاب «حدودالعالم من المغرب الی المشرق»، کاری از علی نویدی ملاطی اختصاص داشت. نویدی دربارۀ این کتاب میگوید: « کتاب مذکور، متعلق به قرن چهارم است که چند چاپ از آن منتشر شده و هر چاپ هم ایرادهایی دارد. علاوه بر این یک دستنویس و یک ترجمۀ عربی و یک ترجمۀ انگلیسی از آن دست است» او ادامه داد: «طرح ارائه شده باهدف تصحیح این اثر است و ارزش و اهمیت آن به لحاظ لغوی و جغرافیایی است. برای تصحیح این کتاب از همۀ منابع ممکن استفاده شده که از آنجمله میتوان به کتاب؛ طبائعالحیوان اشاره کرد»
علیاشرف صادقی دربارۀ کتاب حدودالعالم توضیح داد: «این کتاب، یک نسخه بیشتر ندارد و نخستین بار در روسیه به چاپ رسید. ولادیمیر مینورسکی این کتاب را به انگلیسی ترجمه کرد و یک بار در افغانستان به چاپ رسید. پس از آن دکتر منوچهر ستوده این اثر را تصحیح کرده و آن را انتشارات طهوری به چاپ رساند. درحال حاضر، چاپِ در دسترس، نسخۀ دکتر ستوده است»
پس از تصویب این طرح، نویدی گفت: «گاهی بررسی بعضی از کلمهها بسیار دشوار است و تقابل آن با متنِ اصلی، زمانبَر است»
در فرهنگستان تصویب شد
بخش بعدی این جلسه، به بررسی مصوبههای فرهنگستان و زبان ادب فارسی اختصاص داشت. مریم حسینی، مدیر گروه پژوهشهای ادبی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در این بخش گزارشی از طرحهای مصوّب فرهنگستان به این شرح ارائه کرد: «نخستین کار، آماده کردن فضا برای دانشنامۀ زبان و ادب فارسی بود. به همینمنظور تمام نوشتهها از زرنگار به شکل ورد تغییر کردند. علاوه براین، تمام اطلاعات کاغذی به شکل بَرخط درآمدند. مدخلهای دانشنامه در حال بازخوانی است و همکاران درحال تکمیل، بازنویسی و بررسی ارجاعها هستند.» او ادامه داد: «به پیشنهاد دکتر حدادعادل، مدخلِ آسیایِ میانه، به صورت مجزا استخراج شده و اکنون ۱۸۲ مدخل وجود دارد.»
حسینی در ادامه دربارۀ بخش ایرانشناسی و مدخلها اشاره کرد و گفت: «بخشهای تفسیرهای فارسی، تذکرههای فارسی، دانشنامۀ پزشکی، ادبیات داستانی و نویسندگان معاصر از مدخلهایی است که در حال کار روی آنها هستیم»
مریم حسینی دربارۀ کتابها و طرحهای به اتمام رسیده یا در حال اجراء نیز توضیح داد: «آبتین گلکار درحال ترجمۀ اثر جدیدی است. از سوی دیگر مجموعهای از آثار فاطمه سیاح به دست آمده که هنوز به دست دکتر گلکار نرسیده؛ اما کار بعدی، ترجمۀ این اشعار از زبان روسی به فارسی است. فرزانه دوستی در حال کار روی درسنامههای ادبیات تطبیقی زنده یاد موسی اسوار است. طرح مرتضی هاشمیپور نیز در اسفندماه به پایان رسیده و ارائه خواهد شد. تلاش بر این است که بتوانیم هر شش ماه یک بار مجلۀ ادبیات تطبیقی را منتشر کنیم»
اما طرح دیگری که در همین بخش موضوع بررسی آن مطرح شد، طرح آمنه بیدگلی با عنوان تدوین دانشنامۀ کودک و نوجوان بود. برای اجرای این طرح درحال حاضر برخی از مدخلهای ادبی فرهنگنامۀ کودکان و نوجوانان استخراج شده است. این دانشنامه قرار است در دو جلد آماده شود.
سید مجتبی حسینی، دبیر فرهنگستان زبان و ادب فارسی دربارۀ طرحهای ارائه شده گفت:«چهار سال و دو ماه و نوزده روز است که در فرهنگستان هستم. متوجه شدم. متوجه شدم در نهادهای مشابه و نهادهای بالادستی، کجتابی دربارۀ فرهنگستان وجود دارد. درنتیجه کار آن تنزل داده میشود. بعضی از طرحها در انتشارات و بنگاههای کوچک هم قابل اجراء است و طرحهای مرجع باید در فرهنگستان به تصویب رسیده و اجراء شود» او ادامه داد: «ما با افزایش حداقلی بودجه – یازده درصد- در سال آینده روبرو هستیم. اما میدانیم که تورم چهل درصدی عدد واقعی است. به توصیۀ سازمان برنامه و بودجه، نخست اینکه کارهای غیر مرجع انجام نشود. دوم اینکه؛ مشارکت نهادهای دیگر برای هر طرح مدنظر قرارگیرد.»
حسینی دربارۀ تدوین دانشنامۀ کودکان و نوجوانان نیز گفت: «میتوانیم با انتشاراتهای مختلف وارد مذاکره شویم و فرهنگستان بهعنوان ناظر، کار را دنبال کند. در شناسنامه نیز نام فرهنگستان ذکر شود. بودجۀ تخصیص یافته برای فرهنگستان بهتر است بیشتر برای آثار مرجع استفاده شود»
طرح تدوین دانشنامۀ کودکان و نوجوانان، طرحی است که طبق هماهنگیهای انجام شده باید با مشارکت کانون پرورشی کودکان و نوجوانان به اجراء درمیآمد. بنابراین محمد دبیر مقدم با طرح این سوال از آمنه بیدگلی که: «برای دانشنامه، کانون، صددرصد مسائل مالی را تقبل میکند؟ به این دلیل که پیوست مالی در اینباره مهم است» بیدگلی در پاسخ گفت: «چون کار قرار است طبق تفاهمنامه انجام شود، حتما میتوان پیگیری مسائل مالی شد»
علی یاری، مدیر روابط عمومی فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز درخصوص این طرح گفت: «این تنها تفاهمنامهای است که با کانون پرورشی فکری کودکان و نوجوانان امضاء شده اما یک بند از آن هم اجراء نشده است» او ادامه داد: «در طرحها، بهتر است ابتدا پشتیبانی مالی مشخص شده و پس از امضای قرارداد، نام فرهنگستان، انتشارات یا هر سازمانی ذکر شده و سپس کار آغاز شود»
غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز در ادامۀ بحث مطرح شده دربارۀ تدوین دانشنامۀ کودکان و نوجوانان گفت: «بخش خصوصی- ناشران خصوصی- در حوزۀ کودک و نوجوان بسیار فعال و موفق عمل کرده است. بسیاری از این کارها بسیار استاندارد هستند. بعضی از این آثار را در هفتۀ پایانی آبان ماه در هفتۀ کتابگردی دیدم. بنابراین اگر قرار است فرهنگستان کاری درحوزۀ کودک و نوجوان انجام دهد- که ضروری هم هست- کیفیت کار بسیار مهم است»
تطبیق با زرینکوب و ندوشن
مریم حسینی، مدیر گروه پژوهشهای ادبی فرهنگستان زبان و ادب فارسی با توضیح اینکه چهارده و پانزدهم اردیبهشت ماه سال آینده نشستی با اساتید ادبیات تطبیقی برگزار خواهد شد دربارۀ فعالیتهای فرهنگستان دراین زمینه توضیح داد: «در هفتۀ پژوهش کاری از مرتضی هاشمیپور با موضوع دکتر عبدالحسین زرینکوب و ادبیات تطبیقی ارائه شد که در ادامۀ آن، از منظر ادبیات تطبیقی، طرح یک سالهای روی آثار عبدالحسین زرینکوب و محمدعلی اسلامی ندوشن در درست انجام است. تصمیم بر این است که این مجموعه یا کارهایی مشابه به آن در زیرمجموعۀ تاریخ ادبیات تطبیقی جمعآوری و به صورت کتاب منتشر شوند.»
غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی با تاکید بر ضرروت وجود چشماندازی در این زمینه گفت: «نخستین پرسش این است که چرا باید وارد حوزۀ ادبیات تطبیقی شد؟ علاوه براین به عدد اساتید حوزۀ ادبیات، چشمانداز دربارۀ ادبیات تطبیقی وجود دارد.» او ادامه داد: «بنابراین باید با دعوت از اساتید و مدیران گروهها، به وجه اشتراک جامعی در ادبیات تطبیقی رسید. پس از رسیدن به چشمانداز و اجماعِ نظر، به این نتیجه برسیم که ادبیات تطبیقی به چه شکل در این قالب جدید، قابل اجرا و بررسی است.»
مریم حسینی با ارائه چند پیشنهاد، شامل، برگزاری همایش یک روزۀ گوته، باتوجه به ترجمۀ چند اثر جدید از گوته در ایران با همکاری سفارت آلمان؛ بزرگداشت سعید رفیعی خضری در حوزۀ ادبیات تطبیقی در تاریخ بیستم دی ماه و بزرگداشت مهستی بحرینی به صحبتهای این بخش پایان داد که با این برنامهها موافقت بهعمل آمد.
پس از این بخش، گزارش مدیر توسعۀ منابع انسانی از پروندههای تبدیل وضعیت اعضای هیئت علمی و اقدامهای انجام گرفته برای جذب چهار عضو هیئت علمی جدید از طریق فراخوان وزارت علوم، ارائه شد.
محمد دبیر مقدم نیز به برگزاری دورۀ ویرایش و پاکیزهنویسی از بیست و یکم دی ماه اشاره کرد و گفت: «این دوره با توجه به درخواست متقاضیان و با پرداخت هزینۀ شخصی برگزار خواهد شد. این دوره، سی و شش جلسه بوده و دکتر انوری و استاد صلحجو تدریس و نظارت بر دوره را بهعهده دارند.»
جوانسازی و نوسازی فرهنگستان
در پایان جلسه و پیش از ارائۀ احکام جدید به اعضا، غلامعلی حدادعادل دربارۀ اهداف جدید فرهنگستان زبان و ادب فارسی گفت: «نوسازی، جوانسازی و فعالسازی اساتید در فرهنگستان، هدف اصلی است. بعد از گذشت سی و پنج سال از شروع فعالیت فرهنگستان، اکنون باید نسل جوان به گروهها اضافه شوند» او ادامه داد:«در چند ماه اخیر نیز این کار آغاز شده و از سوی دیگر بعضی از گروهها در یکدیگر ادغام شدهاند. برای مثال دو گروه شبهقاره و آسیای صغیر درهم ادغام شده و به گروه برونمرزی تغییر نام دادهاند.»
بخش دیگری از صحبتهای حدادعادل به صرفهجویی در شرایط کنونی مرتبط بود و دراین باره گفت: « اگرچه با تصویب افزایش حقوق کارمندان موافقت شده است اما هدف اصلی، اتمام طرحهای قبلی است. علاوه براینکه برای طرحهای جدید باید دو نکته شامل، کمهزینه و مختصر بودن و اشتراک مالی برای تامین هزینههای هر طرح را مدنظر قرار داده شود.»