زبان فارسی باید به زبان علم تبدیل شود تا ماندگار شود
دوشنبه پانزدهم دیماه، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، میزبان جمعی از مدیران، سرگروه و دبیران زبان و ادبیات فارسی منطقۀ پانزده آموزش و پرورش تهران بود.
فرهنگ جامع بزرگترین فرهنگ فارسی
بازدیدکنندگان نخست از بخشهای مختلف کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد فرهنگستان دیدار کردند؛ سپس با فعالیتهای گروه فرهنگنویسی آشنا شدند. معصومه حاجیزاده، عضو هیئت علمی گروه فرهنگنویسی با توضیح دربارۀ فرهنگ جامع زبان فارسی گفت: «این فرهنگ که زیرنظر علیاشرف صادقی به انجام رسیده، ازنظر پیکرۀ زبانی، شیوهنامۀ علمی، تعدد مدخلها، تفکیک معنایی، ریشهشناسی و گروههایی تخصصیای که با این مجموعه همکاری داشتهاند، تفاوتهایی با فرهنگ دهخدا، سخن و معین دارد.» حاجیزاده ادامه داد: «گروه فرهنگنویسی از بزرگترین گروههای فرهنگستان زبان و ادب فارسی است که کار تدوین فرهنگ جامع زبان فارسی را بهعهده دارد.» او در پایان گفت: «درحال آمادهسازی نسخۀ برخط این فرهنگ هستیم.»
دانشنامه در قطع تازه
آمنۀ بیدگلی عضو هیئت علمی گروه پژوهشهای ادبی، سخنران بعدی جلسه بود. او دربارۀ فعالیتهای این گروه گفت: «دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، مجموعهای است که زیرنظر استاد اسماعیل سعادت در فرهنگستان و زبان ادب فارسی تدوین شده است. این دانشنامه اثری تخصصی است. دانشنامهها بیشتر بهصورت الفبایی تنظیم شدهاند اما این دانشنامه مبتنی بر نظام ارجاعی است.» او دربارۀ چرخۀ کاری تدوین این دانشنامه توضیح داد: « مراحل کار از سفارش مقاله آغاز میشود و بهتدریج مراحل دریافت، ارزیابی اولیۀ مقالات، تشکیل پروندۀ علمی، ویرایش، حروفنگاری، نسخهپردازی، بازنگری نهایی و صفحهآرایی را طی میکند.»
بیدگلی دربارۀ تغییرات جدید دانشنامه نیز گفت: «پس از اتمام کار، نسخۀ برخط آن نیز در دسترس قرار خواهد گرفت. علاوه براینکه در ابتدا مجموعه در قطع رحلی در هشت جلد به چاپ رسید اما در چاپ جدید، با کمک انتشارات سخن، در قطع وزیری و در چهارده جلد به چاپ رسیده است.»
منطقهای متمرکز بر ادبیات
منطقۀ پانزده آموزش و پرورش تهران یکی از مناطقی است که برای اجرای سند تحول بنیادین بسیار فعال است. مطلّب غفاری رئیس آموزش و پرورش این منطقه دربارۀ موقعیت این منطقۀ آموزشی توضیح داد: «منطقۀ پانزده آموزش و پرورش شامل مناطقی چون؛ خراسان، خاوران، افسریه و… است و شش هزار و چهارصد همکار آموزشی و دویست و چهل هزار واحد آموزشی را زیر پوشش دارد.»
زبان فارسی، محور هویت ملی است
غلامعلی حدادعادل، رئیس فرهنگستان و زبان ادب فارسی، با اشاره به دو نکته، بر ضرورت آموزش درست زبان فارسی به دانشآموزان تأکید کرد و گفت: «نخست اینکه زبان فارسی با هویت ملی ما در ارتباط است. از سوی دیگر ایجاد تحول در زمینۀ اطلاعات و ارتباطات و جهانی شدن، باعث شده تا تأثیر فرهنگها بر یکدیگر بیشتر شود. بنابراین درس ادبیات فارسی برای حفظ هویت ملی اهمیت ویژهای دارد. دوم، همانطور که هر فرد با شخصیت خودش شناخته میشود، فرهنگ هر جامعه هم معرف شخصیت آن جامعه است. بهترین ظرف این فرهنگ، ادبیات است.» رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با تأکید بر دو درس املا و انشا نیز گفت: «توانایی در زبان – نوشتاری و گفتاری- باعث افزایش توانایی در درسهای دیگر هم میشود.»
هویت فردی در آموزش
حسین قاسمپور، مدیر گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی فرهنگستان، سخنران بعدی این نشست با انتقاد از نظام ارزیابی و تاثیر آن بر آموزش گفت: «گرچه نظام ارزیابی، کمندی است بر آموزش، اما هر فرد علاوه بر هویت اجتماعی، هویت فردی هم دارد. بنابراین با تمرکز بر آن هویت فردی میتوانیم به دانشآموزان تدریس کنید. رسالت آموزگار، ایجاد نگرش مثبت به دانشآموزان است.»
خطر تبدیل زبان فارسی به هندی
آخرین سخنران این نشست، علی شیوا عضو هیئت علمی گروه واژهگزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود. او پس از توضیح دربارۀ تاریخچۀ شکلگیری فرهنگستان زبان و ادب فارسی گفت: «سابقۀ واژهگزینی قدمتی طولانی در کشور ما دارد. پس از اسلام، ابنسینا، محمدغزالی و ابوریحان بیرونی، معادلسازی واژههای فارسی در مقابل واژههای عربی را آغاز کردند. از قرن دوازدهم، رویارویی ایرانیان با علم نوین، ضرورت واژهگزینی را ایجاب کرد و این کار پس از تأسیس مدرسۀ دارالفنون آغاز شد.» او ادامه داد: «محمدعلی فروغی نخستین کسی بود با الگوبرداری از فرهنگستان به سبک آکادمی فرانسه، خواستار تأسیس فرهنگستان در ایران شد که خواسته او نیز اجرا شد.»
علی شیوا دربارۀ تعداد واژههای مصوب دورههای سهگانه فرهنگستان گفت: «در دورۀ نخست، ۱۷۰۰ واژه؛ دور دوم، ۱۷۰ واژه و در دورۀ سوم، ۶۵ هزار واژه در فرهنگستان مصوب شده است.»
او در پاسخ به این پرسش که چرا فرهنگستان در معادلسازی واژههای عربی سکوت کرده و فقط بر معادلهای انگلیسی متمرکز شده، توضیح داد: «در روزگار ما از زبان عربی، واژۀ تازهای به زبان فارسی وارد نمیشوند، ولی از زبان انگلیسی، هرروز به شکل خوشهای، کلمههای زیادی وارد زبان فارسی میشوند. بنابراین درصورتی که این مسئله بهدرستی مدیریت نشود، خطر تبدیل زبان فارسی به هندی؛ به دلیل ورود واژههای انگلیسی به فارسی، وجود دارد.»