مجمع النّوادر
کتابی از میراث داستانی زبان فارسی در شبهقارّه
میراث فارسی شبهقارّه بهرغم کوششهایی که در بازشناسی آن صورت گرفته است، همچنان سرشار از آثار مهم و درخور توجّهی است که شناسایی و چاپ و انتشار هریک از آنها برای شناخت بهتر و بررسی دقیقتر ابعاد گوناگون رواج و گسترش زبان فارسی در آن سامان اهمیّت فراوانی دارد. در این میان میراث داستانی زبان فارسی در شبهقارّه که از یک سو ریشه در ادبیات هندوایرانی دارد و از سوی دیگر از سرچشمههای آثار عربی و فارسی دورۀ اسلامی سیراب شده است، بهتنهایی ارزش و اعتباری مستقل و جداگانه دارد.
یکی از آثار برجا مانده از میراث داستانی زبان فارسی در شبهقارّه، کتابی است به نام مجمع النّوادر که فیضاللّه بنبانی / بنیانی آن را در آغازین سالهای سدۀ دهم هجری در محمّدآباد چمپانیر با اتکا به آثار متعدد عربی و فارسی تألیف کرده است.
کتاب از حدود ششصد حکایت تشکیل شده که صدر جهان آنها را بر اساس موضوع تقسیم کرده و در چهل نادره جای داده و سپس با افزودن مقدّمه و خاتمه آن را تکمیل کرده است. نوادر کتاب را برحسب موضوع میتوان در پنج دسته جای داد:نوادر مربوط به یک طبقۀ سیاسی یا اجتماعی که عبارتاند از: نوادر سلاطین، نوادر وزرای، نوادر دبیران، نوادر نحات، نوادر شعرای، نوادر قصّاص، نوادر مصلیّان، نوادر معلّمان، نوادر علمای، نوادر حکمای و نوادر فضلاء.
۱. نوادری که شخصیّت محوری آنها به یک گروه یا دستۀ خاص تعلّق دارد که عبارتند از: نوادر بخلای، نوادر اسخیای، نوادر متنبّیان، نوادر سائلان، نوادر زنان، نوادر صبیان، نوادر طفیلیان، نوادر اعراب و دهاقین، نوادر مجانین و نوادر احمقان.
۲. نوادری که به موضوعات کلّی و عمومی اختصاص یافتهاند که مشتملاند بر: نوادر تصحیفات، نوادر اتّفاقات، نوادر رسائل عربیّه، نوادر انقلاب زمانه، نوادر حیَل، نوادر نکات، نوادر کذب، نوادر مزاح، نوادر جوابات، نوادر اقتباس، نوادر فرج بعد الشّدّة و نوادر تعبیر خواب.
۳. نوادری که شخصیّت محوری آنها فردی شناخته شده نظیر ابوالعینا، ابن جصّاص، مزبّد و اشعب طمّاع است.
۴. دو نادرۀ «نوادر کلام انبیاء و صحابه و حکماء بعربیّه» و «کلام الحکماء بالفارسیّه» که بر خلاف چهار دستۀ قبلی حکایتمحور نیستند و در آنها، سخنان و جملات قصار پیامبران، فیلسوفان، حکما و علمای سرشناس گردآوری شده است.
محتوا و مضمون حکایات نشان میدهد که مؤلف به هنگام گزینش آنها در کنار توجّه به جنبههای تعلیمی، کوشیده است تا با افزودن حکایتهای طنزآمیز و هزلگونه، وجهۀ سرگرمی کتاب را پررنگتر سازد.
صدر جهان در تدوین کتاب خود از منابع متعددی سود برده است که مهمترین آنها عبارتاند از: نثر الدّر فی المحاضرات آبی، وفیاتالاعیان ابن خلّکان، طبقات ناصری جوزجانی، تاریخ گزیدۀ حمداللّه مستوفی، بهارستان جامی، جوامعالحکایات سدیدالدّین عوفی، چهارمقالۀ نظامی عروضی و تعدادی کتب دیگر.
این کتاب در کنار دیگر آثار مشابه از یک سو نفوذ زبان فارسی را در میان اقشار مختلف مردم در شبهقارّه نشان میدهد و از سوی دیگر گواهی است استوار بر علاقه و اشتیاق وافر پادشاهان، حاکمان، امیران و دولتمردان آن دیار نسبت به خواندن و شنیدنِ داستان.
کتاب مجمع النّوادر بر اساس چهار نسخه به تصحیح و تحقیق سلمان ساکت، عضو وابستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی و صفورا مولائی در نشر ادبیات منتشر و با قیمت ۹۸۰ هزار تومان (۷۳۷ صفحه) به بازار عرضه شده است.