برای تدریس موفق،باید دغدغۀ آموزش داشت
در نخستین روز از فصل زمستان و گذر از بلندای شب یلدا، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، میزبان دانشجویان رشتۀ آموزش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان شهید باهنر در تالار دکتر جعفر شهیدی بود.
به گزارش روابط عمومی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، این نشست با پخش فیلم نودسالگی فرهنگستان آغاز شد و در ادامه با صحبت‌های نخستین سخنران، ادامه پیدا کرد.
روایت واژه‌ها از قرن چهارم
آشنایی با دانش فرهنگ‌نویسی و ضرورت تدوین فرهنگنامهها، یکی از محورهای این بازدید بود. در این بخش معصومه حاجی‌زاده، عضو هیئت علمی گروه فرهنگ‌نویسی ِ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، صحبت‌های خود را با توضیح دربارۀ ضرورت وجود چنین آثاری آغاز کرد و گفت: «فرهنگنامهها، آثار مرجع هستند. به همین دلیل تدریس نمی‌شوند یا واحد درسی‌ای برای آن در نظر گرفته نمی‌شود؛ اما همواره به آن‌ها مراجعه می‌شود. دلیل آن نیز نیاز به شناخت واژه‌ها است. مطالب هر فرهنگ‌نامه، واژه‌ها هستند که به بررسی معنی واژه، مترادف‌ها، متضادها، هم‌آواها، تلفظ واژه‌ها و… پرداخته می‌شود.»
او ادامه داد: «ویژگی فرهنگ جدیدی که فرهنگستان در حال تدوین آن است و فرهنگ جامع زبان فارسی نام دارد، بررسی خوشۀ‌واژه‌ها یا هم‌خانواده‌های یک کلمه است. در این فرهنگ که از سال ۱۳۷۷ تدوین آن آغاز شد و نخستین جلد آن در سال ۱۳۹۱ به چاپ رسید، به بررسی واژه‌ها از قرن چهارم تاکنون پرداخته شده است. درواقع می‌توان گفت این فرهنگ، سرگذشت واژه‌ها از قرن چهارم تا حال حاضر است و فرهنگی تاریخی برای واژههای فارسی است.» حاجی‌زاده دربارۀ ارزش فرهنگ جدید فرهنگستان از نظر دقت گفت: «در فرهنگ جدید که در حال حاضر سه جلد آن منتشر شده و جلد چهارم آن نیز در دست انتشار است، تفکیک یا بُرش‌های معنایی کامل‌تری برای هر واژه در نظر گرفته شده است.»
عضو هیئت علمی گروه فرهنگ‌نویسی دربارۀ تفاوت نسخۀ چاپی و بَرخط این فرهنگ‌نامه نیز توضیح داد: «در نسخۀ چاپی، ملاحظه‌های الفبایی وجود دارد. اما در نسخۀ برخط، این مسئله وجود ندارد. بنابراین برای مثال در همان بخشی که واژۀ «اسم» مورد بررسی قرار گرفته، «نام» نیز بررسی شده است. به همین دلیل شاید استفاده از نسخۀ برخط آن از این نظر آسان‌تر باشد.
حاجی‌زاده با اشاره به زبان رایج در میان نسل جوان گفت: «نسل جدید به قدری از زبان انگلیسی در گویش استفاده می‌کند که باعث از بین رفتن واژۀ قبلی در زبان شده است.» او ادامه داد: «گرچه ورود واژههای جدید باعث زنده شدن و زنده ماندن زبان می‌شوند اما استفاده از واژههای بیگانه و این‌گونه معادل‌سازی‌ها، پدیدۀ خوبی نیست.»
به چشم‌های دانش‌آموزان نگاه کنید
مریم دانشگر، عضو هیئت علمی گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی فرهنگستان، سخنران دیگر این نشست بود. او با اشاره به تفاوت دیدگاه و نگاه دانشجویان و استادان زبان فارسی به این زبان و تأثیر آن در آموزش مفاهیم گفت: «طبیعی است که میزان آگاهی شما به‌عنوان دانشجویان رشتۀ آموزش زبان و ادبیات فارسی با دیگران تفاوت دارد. به خاطر سپردن این نکته بسیار مهم است؛ چراکه باعث کاهش انتظار شما از میزان آگاهی دانش‌آموزان یا دانشجویان می‌شود و با شفقت بیشتری زبان فارسی را به آن‌ها تدریس خواهید کرد.»
او دربارۀ دو بحث آموزش و پژوهش توضیح داد: «آموزش و پژوهش، دو بال تدریس هستند؛ اما آموزشی نتیجۀ بهتری خواهد داشت که میدان درسی، به میدان پژوهشی تبدیل شود. اما پژوهش نیز نباید خشک یا تقلبی باشد» دانشگر ادامه داد: «پژوهش خشک، پژوهش خسته‌کننده و صرفاً کتابخانه‌ای است. پژوهش تقلبی نیز استفاده از منابعی غیر از منابع مرجع و به‌روز است؛ آفتی که اکنون با آن روبه‌رو هستیم. بنابراین وظیفۀ شما به‌عنوان آموزگار- استاد، هدایت دانش‌آموزان یا دانشجویان به سمت استفاده از منابع به‌روز، معتبر و دقیق است.»
دانشگر دربارۀ کاستی‌های رشتۀ آموزش زبان و ادبیات فارسی گفت: «این رشته وابسته به نظریه و اندیشه است. مدرس باید تلاش کند تا آن را از این وضعیت خارج کند. بنابراین باید در دام تدریس خشک نیفتد؛ چون از سوی دانش‌آموزان- دانشجویان او را نخواهند پذیرفت. روشن کردن عشق به ادبیات فارسی که با هویت دانش‌آموزان – دانشجویان گره خورده باشد، راه درست دور شدن از تدریس خشک است. به چشم‌های دانش‌آموزان نگاه کنید و ببینید چه روشی مناسب آموزش در هر کلاس یا موضوع درسی است.»
پاداش معلمی در خود معلمی است
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، غلامعلی حداد عادل، سخنران دیگر این نشست بود. او پس از تبریک شب یلدا، صحبت‌های خود را با اشاره به جایگاه و تفاوت عالم و معلم آغاز کرد و گفت: «هر عالمی، معلم خوبی نیست. اما معلم، عالمی است که روش انتقال علم خود به دیگران را بلد است. بنابراین اگر در کشوری به آموزش توجه نشود، پیشرفت علمی حاصل نمی‌شود.»
حداد عادل ادامه داد: «در حال حاضر در درس‌های علوم پایه، جایگاه مناسبی در جهان نداریم. دلیل آن نیز مدرسانی است که روش تدریس درست را بلد نیستند. آموزگار باید به مباحثی مانند مراحل رشد ذهنی و جسمی کودک و نوجوان و میزان و نحوۀ یادگیری دانش‌آموز در هر ردۀ سنی مسلط باشد. این مسئله حتی در انتقال مفاهیم دینی هم مهم است.»
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به لذت تدریس گفت: «پاداش معلمی در خودِ معلمی است؛ چراکه آموزگار، خودش را در شاگرانش می‌بیند. برای تدریس موفق، باید دغدغۀ آموزش داشت. به این معنی که آموزگار برای آموزش هر مفهومی ابتدا باید از خودش سؤال کند این موضوع را باید چه‌طور به دانش‌آموز- دانشجو یاد دهم؟»
هدف واژه‌گزینی، آموزش علم است
محمود ظریف، پژوهشگر گروه واژه‌گزینی فرهنگستان آخرین سخنران این نشست بود. او صحبت‌های خود را با این پرسش آغاز کرد که: «چرا به واژه‌گزینی نیاز است و چگونه این مسئله به انجام می‌رسد.»
ظریف علت اصلی مسئلۀ واژه‌گزینی را نیاز علمی عنوان کرد و گفت: «درگذشته شعرا و اُدبا- در ایران و کشورهای اسلامی- به فراخور نیاز خود از کلمه‌ها استفاده کرده و یا واژه‌ای را خلق می‌کردند. اما پس از دورۀ نوزایی یا رُنسانس، سرعت گرفتن رشد علمی در کشورهای اروپایی باعث عقب ماندن ما از آن کشورها شد. درحال حاضر فاصلۀ علمی ما با آن کشورها بسیار زیاد است. بنابراین برای رفع این فاصله به واژههای تازۀ علمی نیاز داریم.» او ادامه داد: «اما انتخاب واژه مهم است. به این دلیل که کلمۀ انتخاب شده باید شفاف بوده و در راستای کمک به رشد علم باشد. بنابراین هدف واژه‌گزینی، آموزش علم است.»
پژوهشگر ارشد گروه واژه‌گزینی با اشاره به مسئله فهم زبان گفت: «تا زمانی که مفهومی به ترجمۀ زبان ذهن یا به تعبیری به فهمِ زبانِ ذهن نرسد، آن را یاد نمی‌گیریم. بنابراین یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های فرهنگستان، تقویت زبان ذهن و کمک به از بین نرفتن هویت زبان است.»
ظریف دربارۀ نحوۀ واژه‌گزینی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی گفت: «برای انتخاب هر واژه یک کار برگه وجود دارد. در این کاربرگه، اطلاعات کلمه ازنظر علمی و اطلاعات زبانی نوشته می‌شود و سپس به سه شکل واژه‌سازی پیگیری می‌شود. نخست برای مفاهیمی که معادل یا شبیهی وجود ندارد، واژه ساخته می‌شود. دوم جست‌وجو در مفاهیمی است که در گذشته معادل آن وجود داشته و مدتی است بدون استفاده بوده و اکنون دوباره احیا می‌شوند و سوم، بررسی واژه‌هایی است که پیش از این معادلی برای آن‌ها ساخته شده و اکنون با بازنگری مجدد، امکان استفادۀ مجدد یا جایگزینی آن مورد بررسی می‌شود.»
ظریف صحبت‌هایش را با مؤلفه‌های لازم برای عضویت استادان حاضر در کارگروه‌های تخصصی واژه‌گزینی به پایان رساند و توضیح داد: «برای این منظور، تسلط به زبان بیگانه، تسلط به زبان فارسی و ساختار واژه و تسلط به ریشه‌شناسی کلمه‌ها، ضروری است. به همین دلیل استادان این بخش حداقل به یک یا دو زبان خارجی کاملاً مسلط هستند.»
بازدید از کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد فرهنگستان از دیگر برنامه‌های این بازدید بود.