گزارشی از نشست علمی زبانشناسی ایرانی در روسیه
دکتر آرسنی ویدرین، پژوهشگر مؤسسۀ مطالعات زبانشناختی آکادمی علوم روسیه و سر دبیر نشریۀ زبانهای هندوایرانی، روز شنبه، هجدهم آبانماه ۱۴۰۴، در سخنرانیای که در فرهنگستان زبان و ادب فارسی ایراد کرد به تشریح مطالعات زبانهای ایرانی در روسیه و معرفی محققان این حوزه در روسیه پرداخت. گفتنی است، وی سرپرست طرح پیکرههای زبانشناختی زبانهای ایرانی در روسیه است که در قالب این طرح تاکنون برای این زبانها پیکرههایی تهیه شدهاست: تاجیکی، آسی، آسی دیگوری، آسی شفاهی و یغنابی شفاهی.
ازجمله محققان روسی که در این سخنرانی از آنها و آثار ارزشمندشان یاد شد ایوانف بود که دربارۀ زبان فارسی و برخی دیگر از زبانهای ایرانی نو غربی آثار ارزشمندی نوشته است. همچنین، از اِدِلمان نام برده شد که فرهنگ ریشهشناختی زبانهای ایرانی را در دست تهیه دارد که تا کنون شش جلد از آن منتشر شده است.
در ادامه، دکتر ویدرین مطالعات محققان روس دربارۀ زبانهای آسی، تاجیکی، پامیری، تاتی، و یغنابی را بهطور مفصل شرح داد. گذشته از دکتر ویدرین که سرپرست تهیۀ پیکرههای زبانشناختی آسی است دکتر اُلگا بالیایف نیز در این طرح همکاری دارد. این پیکرهها دادههایی از هر دو گویش ایرونی و دیگوری آسی را شامل میشود و استفاده از آنها به صورت برخط در این نشانیها (http://corpus.ossetic-studies.org/ و http://corpus-digor.ossetic-studies.org/) برای عموم در دسترس است. مطالعات دکتر ویدرین و همکارانش دربارۀ ویژگیهای متفاوت زبان آسی مانند وجوه و نمود افعال، افعال کمکی، افعال اسنادی، حالتنمایی، شمار، رنگواژهها و جز آن منتشر شده یا در دست انتشار است.
دربارۀ تاجیکی نیز دکتر ویدرین و همکارانش پیکرۀ زبانشناختیای را از سال ۲۰۱۹ در دست تهیه دارند که اطلاعات مربوط به این پیکره در این نشانی (https://tajik-corpus.org/index_en.html) در دسترس است. دکتر ویدرین و همکارانش در نظر دارند در آینده این پیکره را گسترش دهند و علاوهبر منابع کلاسیک فارسی، دادههای گونههای گفتاری و گویشی تاجیکی را نیز به آن بیفزایند.
زبانهای پامیری به گروهی از زبانهای ایرانی نو شرقی اطلاق میشود که در مناطقی از تاجیکستان، پاکستان و افغانستان تا مرزهای چین رایجاند. ازجملۀ این زبانهاست وَخی، شُغنی، بَرتنگی، خوفی، و روشانی. دربارۀ این زبانها نیز محققان روس در حال مطالعه و تهیۀ پیکرههای زبانی هستند که رئوس فعالیتهای آنها را میتوان در این نشانی (https://pamiri.online/about) مشاهده کرد.
زبان تاتیِ رایج در داغستان و جمهوری آذربایجان که جزء زبانهای ایرانی نو غربی جنوبی به شمار میآید شامل دو گونه است. گونۀ نخست مشهور به تاتی یهودی بیشتر در داغستان و گونۀ دیگر در میان مسلمانان و در جمهوری آذربایجان رواج دارد. مطالعه دربارۀ این دو گونۀ تاتی از سدۀ بیستم در روسیه سابقه دارد، اما از سال ۲۰۲۲ مستندسازی گونۀ تاتی یهودی داغستان به طور جدی در حال پیگیری است.
دربارۀ یغنابی که از زبانهای ایرانی نو شرقی به شمار میآید محققان روس از سدۀ نوزدهم میلادی مشغول به مطالعه بودهاند. مطالعات پیشین دربارۀ یغنابی عمدتاً محدود به واژگان و ارتباط آن با زبان سُغدی بود و به ویژگیهای دستوری این زبان توجه نمیشد. در حال حاضر دکتر ویدرین در حال مستندسازی این زبان و تهیۀ پیکره و بررسی ویژگیهای دستوری و مقایسۀ آن با دیگر زبانهای ایرانی است.
در پایان سخنرانی، دکتر ویدرین به ارائۀ توضیحاتی دربارۀ همایشهای زبانشناسی برگزارشده در روسیه و کتابها و منابع ایرانشناسی موجود در کتابخانۀ مسکو (https://inion.ru/ru/english/) پرداخت و اطلاعاتی دربارۀ نشریۀ زبانهای هندوایرانی (https://indo-iranian.org/) را طرح و فرایند ارائۀ مقاله در این نشریه را تشریح کرد.