دانشنامه، راهی برای آموزش اختصارنویسی
در میزگرد دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در تحقیقات ادبی امروز، ضمن اشاره به اهمیت دانشنامهنویسی، نگارش مطالب کوتاه و دقیق و به دور از حشو و زوائد ازجملۀ ویژگیهای مهم دانشنامهنویسی عنوان شد.
به گزارش روابطعمومی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، میزگرد دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در تحقیقات ادبی، دوشنبه، بیست و دوم اردیبهشتماه، با حضور حسین معصومی همدانی و چنگیز مولایی، از اعضای پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، حسن میرعابدینی، پژوهشگر و منتقد ادبیات معاصر، سلمان ساکت، استادیار دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، مسعود جعفری جزی، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی و عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی، برگزار شد. آمنه بیدگلی اجرا و مدیریت این میزگرد را بر عهده داشت.
در ابتدا معصومی همدانی، ضمن تبریک انتشار ذیل دوم دانشنامۀ زبان و ادب فارسی گفت: در تدوین این کتب مرجع دو مسئلۀ مهم وجود دارد. نخست، ظهور فضای مجازی و دستیاب بودن بسیاری از اطلاعات، انتشار کتب مرجع چاپی را برای برخی اشخاص غیرضروری کرده است و بهعبارتی، چاپ این آثار با شک و تردید همراه شده است. دوم، تغییر نوع تصوری است که از دانشنامهنویسی وجود دارد.
به گفتۀ این پژوهشگر نخستین دانشنامهها رویکرد آموزشی نداشتند و با هدف ارجاع و منبع نگاشته میشدند و نویسندگان از داوری دوری میکردند.
وی با بیان اینکه در نگارش دانشنامههای فکری و فلسفی نمیتوان تنها به بیان واقعیتها بسنده کرد، بلکه نویسنده باید دادههای دیگری هم در اختیار خواننده بگذارد، افزود: دانشنامههایی که در ایران نوشته شدند مانند دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، دانشنامۀ جهان اسلام و دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، رویکردی بینابینی داشتهاند، یعنی هم به بیان واقعیتها پرداختهاند، هم از مفاهیم و آرای نظری سخن گفتهاند، بنابراین در این دانشنامهها هم مقالاتی با هدف انتقال اطلاعات آمده است هم مقالههایی که روشنگر یک مفهوم یا دربردارندۀ تاریخ و آراء ادبی هستند و این کار بسیار دشواری است. به نظر میرسد دانشنامۀ ادب فارسی بهخوبی از پس این موضوع برآمده است.
معصومی همدانی با تأکید بر اینکه پیدا کردن نواقص در نگارش دانشنامهها کار دشواری نیست، افزود: ایرادگیری بر دانشنامه آسان است و کمتر تلاش میشود که بر مزایای آن متمرکز شوند. دانشنامه باید همچنان بماند و شاید بهتر است که برخط شود و ازطریق فضای مجازی قابلدسترس باشد؛ چراکه بهلحاظ مالی تهیۀ آن برای افراد دشوار است. به نظر بنده، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، بهلحاظ تعداد مقالات خوب، اگر از دانشنامههای دیگر جلوتر نباشد عقبتر نیست.
این عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: امتیاز این جلد این است که اکثر مقالات آن را پژوهشگران جوان نگاشتهاند و محصول نسل جدید پژوهشگران است که باید به آنها تبریک گفت و امیدوارم که این کار ادامه پیدا کند.
در ادامۀ این نشست مولایی با نگاهی گذرا به پیشینۀ دانشنامهنویسی در ایران گفت: دانشنامهنویسی در ایران در دهههای اخیر شتاب بیشتری گرفته است و دانشنامههای تخصصی تدوین شده یا در حال نگارش است. تدوین آثار جامع در علوم در ایران سابقهای طولانی دارد؛ ازجمله دانشنامۀ علایی درباب فلسفه از شیخالرئیس ابنسینا و جامع العلوم امام فخر رازی که در ۶۰ باب نوشته شده است و هر بابی به یک دانش خاص تخصیص داده شده است.
وی آغازگر نگارش دانشنامهنویسی غربی در ایران را به دانشنامۀ فارسی غلامحسین مصاحب نسبت داد و افزود: بعداز انقلاب دو نهاد مستقل در دانشنامهنویسی شکل گرفت. نخست، بنیاد دایرةالمعارف اسلامی و دیگری مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. حاصل کوششهای مرکز چاپ دانشنامۀ بزرگ اسلام و دایرةالمعارف اسلامی هم دانشنامۀ جهان اسلام بود. اگر دانشنامۀ ناتمام ایران و اسلام و این دو دانشنامه را کنار هم قرار بدهیم به این نتیجه میرسیم که از باب انحصار جزو دانشنامههای تخصصی محسوب میشود، اما پژوهش در این دانشنامهها فراتر از دانشنامۀ اختصاصی است.
عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی دانشنامۀ زبان و ادب فارسی را نخستین دانشنامۀ اختصاصی که تخصص در آن لحاظ شده است معرفی کرد و گفت: دانشنامۀ زبان و ادب فارسی مختصر، اختصاصی، و مبتنی بر نظام الفبایی است. مختصر است زیرا به اهم موضوعات متنوع در حوزۀ خود میپردازد. اختصاصی است زیرا مختص موضوعات متنوع زبان و ادب فارسی است، و الفبایی است زیرا مدخلهای آن برای سهولت مراجعه به آن به ترتیب الفباست.
اهمیت دانشنامه در تحقیقات ادبی معاصر
در ادامۀ این میزگرد میرعابدینی دانشنامهنگاری را دستاورد عصر روشنگری خواند و افزود: دانشنامهنگاری راهی خردورزانه برای دستیابی به معارف ادبی گذشته و حال است و اقدامی بلندپروازانه به شمار میرود.
وی با تأکید بر اینکه تدوینکنندگان دانشنامۀ زبان و ادب فارسی فرهنگستان اطلاعات را تا حد ممکن بیطرفانه جمعآوری کردهاند، گفت: از گذشته تاکنون در بازشناسی و معرفی ادبیات کلاسیک کارهای بسیاری انجام شده است، اما به نظر میرسد که به ادبیات معاصر توجه چندانی نشده و درنتیجه، جایگاه آن چنانکه باید و شاید شناخته نشده است؛ درحالیکه تنوع محتوایی و صوری آثار پدیدآمده در دورۀ معاصر آن را به دورهای مهم از تاریخ ادبیات معاصر تبدیل کرده است.
میرعابدینی ادامه داد: یکی از راههای معرفی ادبیات معاصر نوشتن دربارۀ آن است. دانشنامۀ زبان و ادب فارسی چهرهها و آثار متعددی را مدخل کرده است و ادب معاصر حدود یکششم صفحات این دانشنامه را شامل شده است. این ویژگی دانشنامه را به پلی بین ادبیات کلاسیک و معاصر تبدیل کرده است.
به گفتۀ این پژوهشگر اگر سه هدف عمدۀ آموزشی، لذتبخشی و برانگیختن تخیل و تفکر انتقادی را برای ادبیات قائل شویم مدخلهای دانشنامه عمدتاً جنبه آموزشی دارند؛ زیرا میتوانند بر درک و شناخت خوانندگان دانشنامه از ادبیات معاصر اثر بگذارند. همچنین، ارزش تاریخادبیاتی مجموعۀ مدخلهای دانشنامه دربارۀ ادبیات معاصراست. همجواری این مدخلها این بخش از دانشنامه را همچون کتابی حاصل از مجموعهمقالات واجد نوعی جامعیت تاریخادبیاتنگارانه میسازد. مدخلهای این نویسندگان و آثار، در پیوند با یکدیگر، زمینهای میسازد که درک بهنسبت روشنی از سنّت ادبی را پیش روی خواننده میگذارد.
وی در بخش پایانی سخنان خود گفت: شیوۀ دانشنامهنگاری در این مدخلها رعایت شده؛ یعنی تجزیه و تحلیلهای بیطرفانه و با مدّنظر قرار دادن مهمترین منابع موجود انجام گرفته است و میتوان گفت که متولیان دانشنامه کوشیدهاند تصویری از گسترۀ ادبیات معاصر پیش رو بگذارند و به نوعی، پژوهشگران را به ارزیابی و بازنگری در آن برانگیزانند.
اعتماد به نویسندگان جوان در تدوین دانشنامۀ زبان و ادب فارسی
ساکت با بیان اینکه نویسندگان دانشنامۀ زبان و ادب فارسی تلاش کردهاند بیطرفانه موضوعات را بهصورت مرتب جمعآوری کنند، افزود: اعتماد به نویسندگان جوان در تدوین این دانشنامه مشهود است و من پیشنهاد میدهم که آماری تهیه شود که در آن گزارشی از تعداد نویسندگان، گروه سنّی، تعداد دانشگاهی و غیردانشگاهی و زن و مرد بودن نویسندگان و… در آن ذکر شود؛ چراکه توجه به افراد پدیدآورندۀ آثار به آن اثر رنگوبوی خوبی میدهد.
این استاد دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: دانشنامه اصیلترین و بهترین منابع را معرفی میکند. همچنین، نحوۀ نگارش مطالب کوتاه، دقیق، به دور از حشو و زوائد را به خواننده آموزش میدهد. ازاینرو، من همواره در کلاسهای مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد ارائۀ مداخلهای دانشنامه را ضروری میدانم. زیرا دانشجو فرامیگیرد که مبتنی بر سند و مدرک اظهارنظر کند؛ سندی که پیشتر بیان شده و اگر دریافت شخص است باید بهدرستی تبیین شود.
ساکت با بیان اینکه دانشنامهها به دستیار آموزشی تبدیل شدهاند، گفت: این مهم مرهون تمام افرادی است که در تدوین و نگارش آن نقش داشتهاند و امیدوارم که خداوند اساتیدی را که در این مسیر تلاش کردهاند حفظ کند.