از ایران الگو بگیریم
میزگرد تجربیات اصطلاح‌شناسی و واژه‌گزینی در سایر کشورها، با حضور دکتر غلامعلی حداد عادل، نسرین پرویزی، دکتر رضا عطاریان، دکتر فرشید سمائی، دکتر ولادیمیر ایوانف و دکتر بلرام شکلا در تالار الغدیر فرهنگستان علوم پزشکی برگزار شد.
به گزارش روابط‌عمومی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در ابتدای این نشست دکتر رضا عطاریان گفت: انگیزۀ تشکیل این میزگرد توجه به ترویج فعالیت‌های فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. ما ابتدا باید جنبۀ ایجابی را تقویت کرده و جنبه‌های سلبی را کاهش داده و شناسایی کنیم. یکی از مواردی که باعث میشود فعالیت‌های فرهنگستان خنثا شود و ترویج پیدا نکند مقاومت مداوم در عدم پذیرش واژههای جدید است. البته این مقاومت انواع و اقسام دارد. یکی از آن‌ها مبتنی بر این باور است که واژه‌گزینی برای واژههای بیگانه مخصوص ایران است و اصولاً سابقه‌ای در دیگر کشورها ندارد. اگر همایش‌هایی را برای شناخت فعالیت‌های واژه‌گزینی در کشورهای مختلف دنیا بر پا کنیم می‌تواند مفید باشد.
در ادامه دکتر فرشید سمائی دربارۀ سابقۀ اصطلاح‌شناسی گفت: سابقۀ علم نوینی که واژه‌گزینی نامیده شده، صد سال است. هرچند که پدر علم اصطلاح‌شناسی را وستر اتریشی می‌دانند، اما برخی معتقد هستند که روس‌ها بنیان‌گذار آن بوده‌اند.
او با اشاره به سه مکتب کلاسیک در اصطلاح‌شناسی و واژه‌گزینی گفت: مکتب مسکو، مکتب وین و مکتب پراگ سه مکتب سنّتی واژه‌گزینی هستند. البته سایر مکاتب هم وجود دارد. امروز می‌توانیم ادعا کنیم که ما مکتب تهران هستیم. برای مکتب بودن مسیرهایی پیموده شده و این مسیرها به نظر من در مکتب تهران هم تا مقدار زیادی پیموده شده، ولی باید یک مقدار نظام‌مندتر شود. کشورهای بعدی که وارد این حوزه‌ها شدند اروپایی‌ها بودند که برای مقابله با هجوم و ورود زبان میانجی انگلیسی این دانش را آغاز کردند.
او با اشاره به اینکه اصطلاح‌شناسی علمی یک نیاز بنیادی است گفت: اصطلاح‌شناسی نیازهای هر کشور، هر منطقه و هر عصر و دوره را شامل میشود. در روسیه انقلاب اکتبر یک نیاز برنامه‌ریزی زبان را ایجاد کرد. احتمالاً هم‌گام با استانداردسازی مکتب وین، مکتب روسیه شروع به استانداردسازی می‌کند و این استانداردسازی از آغاز دهۀ بیست شروع میشود.
در ادامه دکتر ایوانف، محقق و استاد زبان فارسی، به معرفی دانشگاه‌هایی که در روسیه زبان فارسی تدریس می‌کنند پرداخت و گفت: در روسیه حدود ۱۸ کرسی زبان و ادبیات فارسی و در مسکو ۸ کرسی زبان و ادبیات فارسی وجود دارد. در روسیه اصطلاحات جدیدی مد شده که در مسائل مربوط به دانش و علم استفاده می‌کنند.
در ادامه دکتر بلرام شکلا، رایزن فرهنگی هند در تهران و استاد زبان سانسکریت در دانشگاه هند، درمورد علم اصطلاح‌شناسی در هند گفت: کمیسیون واژه‌گزینی در هند تحت نظارت وزارت علوم تحصیلی است. این کمیسیون در سال ۱۹۶۱ تأسیس شد. فعالیت‌های این کمیسیون بسیار گسترده است؛ به‌دلیل اینکه هند کشور ۷۲ملت است و صدها زبان و گویش دارد. ۲۲ زبان رسمی در هند وجود دارد. معمولاً در پدیدۀ واژه‌گزینی زبان مبدأ و زبان مقصد وجود دارد، ولی برعکس در هندوستان، زبان انگلیسی زبان مبدأ است و اصطلاحات از آنجا صادر میشود، اما در هندوستان یک زبان مقصد نداریم. ۲۲ زبان مقصد داریم و کمیسیون واژه‌گزینی علمی و فنی هند موظف است که در این ۲۲ زبان اصطلاحات را بسازد. به همین دلیل است که تا به حال یک‌میلیون اصطلاح ساخته شده است.
او در ادامۀ صحبت‌های خود بر دشواری واژه‌گزینی در هند پرداخت و گفت: واژه‌هایی که در کمیسیون ساخته‌اند به‌خوبی در میان عامۀ مردم ترویج نشده است. در این زمینه معتقدم که ما هندی‌ها باید از ایران، از فرهنگستان و از جامعۀ ایرانی یاد بگیریم. فکر می‌کنم که فقط فرهنگستان‌ها در این زمینه به‌تنهایی موفق نیستند. اگر جامعه دغدغۀ حفظ زبان بومی را نداشته باشد مؤثر نخواهد بود. شما می‌دانید که هندوستان فدرالی است و زبان‌هایی در آن صحبت میشود که فقط مختص یک خانواده نیستند. ۲۲ زبان هندی مربوط به ۴ خانوادۀ گوناگون است، اما معمولاً پایۀ زبان‌ها به سانسکریت بازمی‌گردد. این زبان‌ها بیشتر واژه‌ها را از سانسکریت می‌گیرند و در قانون اساسی ما هم تأکید شده که اگر واژه‌سازی می‌کنید حتما زبان سانسکریت را در نظر بیگرید؛ چون سانسکریت یک زبان میانجی بوده است. به‌این‌دلیل حتی زبان‌های هندی ریشۀ سانسکریت دارند. به‌دلیل ساختار فدرالی که بر کشور حاکم است کمیسیون‌ها برای خود واژه‌سازی می‌کنند. در شمال یک واژه‌ای برای یک اصطلاح و یک واژۀ دیگر ساخته میشود و این واژه برای فدرالی دیگر معنای دیگر دارد. این نیاز به هماهنگ‌سازی و یکسان‌سازی دارد که همه متوجه شوند.
او ادامه داد: سابقۀ استعماری و استثماری هند طولانی است و حتی بعداز استعمار، امروز ما دچار استعمار ذهنی هستیم. به قدری زبان و فرهنگی غرب در هند تمجید میشود که افراد آن زبان را استفاده می‌کنند و اینجاست که کمیسیون‌های ما نمی‌توانند تأثیرگذار باشند و ترویجی عمل کنند؛ چراکه عموم مردم تمایلی به استفاده از واژههای ساخته‌شده توسط کمیسیون ندارند. به همین دلیل همیشه ایرانیان را ستایش می‌کنم. اگر شما با یک ایرانی نیم ساعت حرف بزنید شاید یک یا دو واژۀ خارجی یا بیگانه استفاده کند و حتی شاید همین یک کلمۀ بیگانه را هم استفاده نکند. این به‌دلیل ایستادگی مقابل استعمار و استثمار است. کارهای شما الگویی برای کشور هند محسوب میشود. گرچه تحلیل این مسئله ریشه‌های تاریخی، انسان‌شناختی، اقتصادی و اجتماعی دارد. باز هم تأکید می‌کنم که هندوستان سال‌های بسیاری مستعمره بوده و هنوز هم هست. انگلیسی به قدری رایج شده است که زبان‌های ما دگرگون شده‌اند.
در ادامه دکتر عطاریان درمورد نحوۀ سازوکار کمیسیون واژه‌سازی هند پرسید: آیا کمیسیون به استانداردسازی واژه‌هایی که در فدرال‌ها ساخته شده می‌پردازد یا به شکل مستقل هم واژه‌سازی می‌کند؟
شکلا در پاسخ گفت: کمیسیون واژه‌سازی می‌کند و از هر منطقه نماینده‌ای در جلسات حضور دارد، اما با چالش ترویج مواجه است. مطلع شدم که در رادیو و تلویزیون ایران هم برنامه‌هایی برای ترویج واژههای فرهنگستان وجود دارد، اما این‌گونه نهضت‌ها در هندوستان وجود ندارد. در هند کمیسیون قصد دارد واژه‌هایی که توسط مردم به‌صورت خودجوش ساخته شده را یکسان‌سازی کند، اما موفق نمی‌شود. واژه به حدی مصطلح شده است که امکان تغییر آن ممکن نیست. این واژه‌ها عموماً در تاریخشان هست و نمی‌توانند تغییرش دهند.
سپس دکتر عطاریان پرسید: آیا با توجه به سابقۀ زبان فارسی امکان دارد در ساخت واژههای علمی از واژههای فارسی هم استفاده شود؟
بلرام شکلا در پاسخ به این سؤال گفت: فارسی خیلی زبان خوبی است. نقش مهمی در واژه‌سازی دارد. ما ۲۲ زبان رسمی داریم و این زبان‌ها با ریشه‌ها و مبناهای گوناگون واژه‌سازی می‌کنند. وقتی در زبان اردو واژه‌سازی می‌کنیم منبع اصلی زبان فارسی است. البته به‌دلیل قابلیت زبان سانسکریت استفادۀ متداول عموماً از این زبان برای واژه‌سازی است. زبان سانسکریت هزارها سال در تمام هند رایج بوده است.
در ادامه عطاریان درمورد ترویج زبان بومی در متون رسمی و لزوم آن در هند پرسید. رایزن فرهنگی سفارت هند در تهران در پاسخ به این پرسش گفت: ترویج زبان بومی در متون رسمی وظیفۀ کمیسیون است. آن‌ها به ابلاغ و ترویج واژه می‌پردازند و انتشار و ترویج آن هم بر عهدۀ کمیسیون است، اما این ترویج در میان عامۀ مردم رخ نمی‌دهد. در قانون اساسی نوشته شده است که این واژگان به دست پژوهشگران، دانشجویان و کارکنان اداری برسد. دغدغۀ من این است که آیا کارمندان ادارات با عامۀ مردم هم کلام می‌شوند یا نه. آیا شما عامۀ مردم را تشویق به کاربرد این واژه‌ها می‌کنید یا نه؟ در هند این قضیه دلگرم‌کننده نیست. درست است که این واژه‌ها در ادارات و دانشگاه‌ها استفاده میشود، اما جامعیت ندارد. این واژه‌ها باید در جامعه استفاده شود و در دل مردم رسوخ کند.
عطاریان از دکتر ایوانف درخصوص متولیان زبان در روسیه پرسید و او در پاسخ گفت: در روسیه انستیتوی زبان‌شناسی آکادمی علوم وجود دارد و آن‌ها جلساتی را برگزار و دربارۀ این مسائل نتیجه‌گیری می‌کنند و واژۀ پیشنهادی ارائه می‌دهند. از قرن ۱۸ دانشمندان خودشان سعی می‌کردند اصطلاحات روسی را به کار ببرند، یا اصطلاحات لاتینی و یونانی را ترجمه کنند، یا واژه اختراع کنند. البته دانشمندان فیزیک و شیمی بیشتر اوقات از اصطلاحات انگلیسی استفاده می‌کنند.
عطاریان در ادامه گفت: آیا در هند یا روسیه بانک اصطلاحات وجود دارد؟
ایوانف در پاسخ گفت: به شکل یک بانک نیست. درمورد موضوع مقاله می‌نویسند و درمورد منظورشان از استفادۀ این اصطلاحات توضیح می‌دهند که خیلی موفق نیست. به یک بانک رایانه‌ای نیاز است.
شکلا در این مورد گفت: کمیسیون سامانه‌ای را طراحی کرده و همۀ اصطلاحات در آن جمع‌آوری شده است. قابلیت جست‌وجو دارد و غنی‌سازی میشود.
دکتر حداد عادل در ادامه گفت: ما می‌دانیم که در سال‌های اخیر دولت هند، سیاست هندویی کردن هندوستان را در پیش گرفته است. روند تحولات به‌سمت هندویی شدن پیش می‌رود. آیا کوشش‌هایی برای اینکه زبان هندی زبان علم شود صورت گرفته است؟
شکلا در پاسخ گفت: همان‌طور که کشور ترک زبانش ترک است، فارس زبانش فارسی است، طبیعتاً هند هم زبانش هندی است. همه می‌دانند این افراطیگری نیست. وقتی هند از استثمار بیرون آمد همه می‌دانستند که زبان ما هندی است. چون در مبارزه برای آزادی پیروز شده بود. انگلیسی‌ها گفتند که چون زبان‌های گوناگون دارید حتماً یک زبان میانجی باید باشد که آن زبان انگلیسی است. سپس متفق شدند که ده سال زبان انگلیسی برای کمک به زبان هندی مرسوم باشد. هندی‌ها همیشه چندزبانه بوده‌اند. زبان‌ها را زود یاد می‌گیرند. این کمیسیون‌ها برای جایگزینی است. اگرچه به دلایل گوناگون موفق نیستند. استعمار بعداز خودش خوداستعماری را آورده است. جوانان هند به‌شدت به زبان انگلیسی متمایل هستند.
عطاریان در ادامه پرسید: پایان‌نامه‌ها در هند به چه زبانی نوشته میشود؟
شکلا در پاسخ گفت: به زبان‌های گوناگونی که در همان ایالت جریان دارد. آمار دقیق ندارم، اما در هند دانشجو آزاد است به هر زبانی که می‌خواهد پایان‌نامه‌اش را ارائه دهد.
سمائی پرسید: رابطۀ زبان علم روسی با جمهوری‌های دیگر سابق اتحاد شوروی چیست؟
ایوانف در پاسخ گفت: در شوروی سابق تمام رساله‌های دکتری به زبان روسی نگارش می‌شد. البته می‌توانست فرانسه یا انگلیسی باشد. جالب این است که در تاجیکستان ترجیح می‌دهند رساله‌های دکتری را به روسی بنویسند. تاجیکستان بعداز فروپاشی از اتحاد جماهیر شوروی جدا نشده است.
عطاریان در جمع‌بندی گفت: بزرگ‌ترین چالش این سازمان‌ها همان‌طور که از صحبت دوستان مشخص بود ترویج و اشاعۀ واژگان در میان عامۀ مردم است. ما در ایران هم این مشکل را داریم.
او با اشاره به لزوم سرعت گرفتن ترویج واژههای ساخته در میان مردم گفت: ما می‌توانیم هرمی را در نظر بگیریم که در رأس هرم گروه مرجع قرار دارد. در سطح پایین‌تر عامۀ مردم که گروه‌های پیرو هستند. طبق تحقیقات، افراد تحصیل‌کرده صحبت‌های افراد تحصیل‌کرده را الگو قرار می‌دهند. درصورتی‌که عکس این حالت نیست. بنابراین بهتر است که سازمان‌ها روی گروه‌های هدف برنامه‌ریزی داشته باشند. گروه‌های دانشگاهیان و اهل علم هستند که باید بیشتر مورد توجه قرار گیرند. بقیۀ مردم از آن‌ها تبعیت می‌کنند. برای تحت تأثیر قرار دادن این گروه‌ها بحث درک سودمندی مطرح میشود؛ یعنی نمی‌توانید جامعه‌ای را مجبور کنید که رفتار خاصی را انجام دهند مگر اینکه آن‌ها به درک سودمندی آن عمل رسیده باشند. درواقع این از روان‌شناسی اجتماعی به حوزۀ صنعت هم رفته است. شما می‌توانید کالایی را تولید کنید، اما تا وقتی مشتری از ویژگی کالای شما اطلاع نداشته باشد حاضر به خرید محصول نخواهد شد. بنابراین، مسئله درک سودمندی است.
عطاریان در ادامه افزود: استاد محمد طباطبایی، زبان‌شناس، در اولین کنفرانس «زبان فارسی، زبان علم» این موضوع را مطرح کردند که دو کلیشه مانع جانشینی واژههای فارسی به‌جای انگلیسی میشود. کلیشۀ اول اینکه زبان انگلیسی قابلیت فوق‌العاده اسطوره‌ای دارد و زبان فارسی نمی‌تواند به این قابلیت برسد. دوم اینکه فارسی این توانایی را ندارد. این کلیشه‌ها ناشی از عدم آموزش است.
شکلا درمورد مقاومت عامۀ مردم در برابر واژه‌گزینی گفت: ۲۵۰۰ سال پیش دانشمندی معتقد بود که درمورد زبان باید از مردم تبعیت کنیم نه اینکه عامۀ مردم از ما تبعیت کنند. ما باید بدانیم که کدام واژه‌ها را از خود می‌سازند. برخی فرایندها به‌صورت خودجوش رخ می‌دهد.