دکتر محمدرضا ترکی
شاعر، نویسنده، مترجم، محقق ادبی ، دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران، مدیر گروه ادبیات انقلاب اسلامی ، سردبیر مجلۀ نامۀ فرهنگستان و عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی
متولد ۱۷/۳/۱۳۴۱، آبادان
تاریخ عضویت پیوسته: ۳۰/۳/۱۴۰۱
تحصیلات:
کارشناسی، ۱۳۷۱، زبان وادبیات فارسی، دانشگاه تهران
کارشناسی ارشد، ۱۳۷۵، زبان وادبیات فارسی، موسسۀ مطالعات وتحقیقات فرهنگی
دکتری، ۱۳۷۹، زبان وادبیات فارسی، دانشگاه تهران
تألیفات:
پارسای پارسی، چاپ اول قم، انتشارات توسعه قلم،۱۳۸۱، چاپ دوم: تهران، انتشارات علمی و فرهنگی ۱۳۸۷(با تجدید نظر و افزودن چند فصل)
از واژه تا صدا (پیرامون ادبیات و رادیو) تهران، انتشارات طرح آینده،۱۳۸۲
پرسه در عرصه کلمات (۵۵ مقاله و یادداشت در زمینۀ ادبیّات و نقد ادبی) تهران، انتشارات سخن، ۱۳۸۷
نقد صیرفیان: فراز و فرود خاقانیشناسی معاصر از رهگذر بررسی هفت اثر از خاقانیشناسان این روزگار، تهران، سخن و پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۴
پیشگامان شعر فارسی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، ۱۳۹۵ (چاپ سوم ۱۳۹۸)
سر سخنان نغز خاقانی ج ۱؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی (سمت) ۱۳۹۸
سر سخنان نغز خاقانی ج ۲؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی (سمت) ۱۳۹۸
سر سخنان نغز خاقانی ج ۳؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی (سمت) (زیر چاپ)
سر سخنان نغز خاقانی ج ۴؛ سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی (سمت) (زیر چاپ)
غایت ابداع (منشآت عربی خاقانی)، تهران، خاموش ۱۳۹۸
مجموعه شعر:
فصل فاصله، تهران، انتشارات همسایه،۱۳۸۱
هنوز اول عشق است، تهران، انتشارات تکا، ۱۳۸۷ (چاپ سوم ۱۳۸۸)
خاکستر آیینه، تهران، انجمن شاعران ایران، ۱۳۸۹ (تقدیر شده در جشنواره جایزه کتاب فصل، تابستان ۱۳۸۹)
بغض در نواحی لبخند، تهران، هنر رسانۀ اردی بهشت ۱۳۹۱
بیا پایین (مجموعهشعر طنز)، تهران: قاف، ۱۳۹۷
سالهای بیترانگی، تهران، شهرستان ادب، ۱۳۹۷
ترجمه (کتاب):
تاریخ و تطور علوم بلاغت، دکتر شوقی ضیف، تهران، انتشارات مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت) ۱۳۸۳( چاپ چهارم ۱۳۹۶)
یادنامهها و جشننامهها:
مقاله «مرد درد» در کتاب زندگینامه و خدمات علمی و فرهنگی قیصر امین پور. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۹۳.
مقالۀ «خاقانی و سیبویه» در سخن عشق (جشن نامه دکتر حسن انوری).” تهران: سخن، ۱۳۹۴.
مقالۀ «عارض شمعی، خرمن و داغ، مجمر و دامن…» در یاد نامۀ دکتر حسن حبیبی. تهران: فرهنگستان زبان وادبیات فارسی، ۱۳۹۵.
مقالۀ «چند یادداشت دربارۀ شعر و زندگی خاقانی» و سرو رشید یادنامۀ غلامرضا رشیدیاسمی،کرمانشاه: دبیاچه، ۱۳۹۶.
مقالۀ «زادگان خاقانی» در دیهیم هفتاد، مهرنامۀاستاد دکتر محمّدجعفر یاحقّی، تهران، سخن ۱۳۹۷.
مقالۀ «مذهب فقهی خاقانی» در پرنیان صبح (مهرنامۀ استاد دکتر نصرالله امامی) تهران، خاموش ۱۳۹۸.
مقالات علمی پژوهشی:
“عهدنامه سلمان فارسی.” مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی – دانشگاه تهران ۲، ۲ (۱۳۸۰): ۲۰۹-۱۹۷.
“رسول ماه.” مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی – دانشگاه تهران ۵۶، ۱۷۳ (۱۳۸۴): ۱۴۵-۱۵۲.
بربساط غزل خاقانی.” نامه فرهنگستان ۷، ۲ (۱۳۸۴): ۱۰۰-۱۱۲.
. “دوباره کاری وشتابزدگی درتصحیح هفت دیوان محتشم کاشانی.” نامه فرهنگستان ۷، ۳ (۱۳۸۴): ۹۰-۱۰۷.
در حاشیه غلط ننویسیم، مجله علمی پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران ۱۳۸۷؛
“دریافته هایی ازدیوان خاقانی.” ادب فارسی ۱، ۱ (۱۳۸۸): ۲۱-۳۵.
عاشق گلخنی، مجله علمی-پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، بهار و تابستان ۱۳۸۹، شماره ۱۹۱
“آویختن تازیانه.” نامۀ فرهنگستان ۱۱، ۱ (۱۳۸۹): ۲۵-۳۲.
“ای مدنی برقع مکی نقاب.” نامۀ فرهنگستان ۱۲، ۱ (۱۳۹۰): ۳۸-۴۴.
“میان خانه جهان.” ادب فارسی، دانشگاه تهران ۱، ۱۹۳ (۱۳۹۰): ۹۳-۱۰۰.
“نقد و تکمله ای بر سراچۀ آوا و رنگ. فصلنامه پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی ۱۶، ۲۷ (۱۳۹۱): ۱۲۱-۱۴۶.
“تحلیل سروده هایی از خاقانی شروانی از رهگذر نقد جام عروس خاوری.” پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی ۶، ۲۸ (۱۳۹۲): ۱۹-۳۴.
محمدرضا ترکی و موسی دامن کش. “•شگردهای طنزآفرینی خاقانی.” ادب فارسی دانشگاه تهران ۳، ۱ (۱۳۹۲): ۱۱۱-۱۳۰.
. “یک ممدوح ناشناخته خاقانی و نکته ای مهم درباره نسخه لندن.” ادب فارسی دانشگاه تهران سال ۴، ۲ (۱۳۹۳): ۴۱-۶۰.
. “قید زمان “همیشه” در زبان فارسی.” دستور (ویژه نامه- نامه فرهنگستان) ۱، ۱۰ (۱۳۹۳): ۶۵-۷۸.
محمدرضا ترکی و علی اصغر اسکندری. “شادی آبادی و شرح او بر دیوان انوری.” شبه قاره ؛ ویژه نامه نامه فرهنگستان زبان و ادب فارسی اول، ۳ (۱۳۹۴): ۱۱۵-۱۳۲.
محمدرضا ترکی و محبوبه اظهری. “تاریخ و شمار سفرهای حج خاقانی.” نامۀ فرهنگستان-فرهنگستان زبان و ادب فارسی ۱۵، ۵۷ (۱۳۹۴): ۶۲ تا ۸۷.
فرشته محمدیان عمران و محمدرضا ترکی. “بررسی ویزگی های کلام ترانه سنتگرا و ترانه نوین فارسی از تاسیس رادیو (۱۳۱۹) تا ۱۳۵۷.” ادبیات پارسی معاصر ۵، ۴ (۱۳۹۴): ۱۲۸-۱۰۱.
“نقد و تکملهای بر مباحث تاریخی مطرحشده پیرامون زندگی و شخصیّت خاقانی شروانی در ارمغان صبح.” پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی ۱۶، ۴۲ (۱۳۹۵): .
“طرز انوری در غزلها و رباعیها، با تکیه بر ویژگیهای نحوی کلام.” ادب فارسی، دانشگاه تهران ۶، ۲ (۱۳۹۵): ۲۱-۴۰.
روح اله هادی، محمدرضا ترکی، میترا گلچین و سیما رحمانی فر. “آیرونی در ذهن و زبان ناصر خسرو.” نقد ادبی ۱۰، ۴۰ (۱۳۹۶): ۱۴۱-۱۶۶.
محمدرضا ترکی و موسی دامن کش. “تصحیح مجدد برخی عبارات آشفته در نامه های خاقانی.” پژوهشنامه نقد ادبی و بلاغت ۶، ۲ (۱۳۹۶): ۷۵-۹۱.
عدنان طهماسبی، عطیه یوسفی، محمدرضا ترکی و فرزانه فرحزاد. “استعاره در غزلیات حافظ از منظر ترجمه های عربی آن به قلم الشواربی و شبلی.” فصلنامه مطالعات ترجمه ۱۵، ۶۰ (۱۳۹۶): ۳۷-۵۳.
“تاریخ و علت درگذشت خاقانی شروانی.” نامۀ فرهنگستان-فرهنگستان زبان و ادب فارسی ۱۶، ۴ (۱۳۹۷): .
محسن حسینی وردنجانی، سید جواد مرتضایی، محمدرضا ترکی و مریم صالحی نیا. “تشخُّص ادبی در دیدگاه ادیبان مسلمان.” کهن نامه ادب پارسی ۹، ۱ (۱۳۹۷): ۵۵-۸۱.
“منشآت عربی خاقانی شروانی.” ادب فارسی، دانشگاه تهران ۸، ۲ (۱۳۹۷): .
مصطفي جليلي تقويان، روح اله هادی، محمدرضا ترکی و علی نوروزی. “بازنگری در تاریخ استقلال فن بدیع در بلاغت اسلامی.” جستارهای ادبی ۵۱، ۲۰۲ (۱۳۹۸): .
محسن حسینی وردنجانی، سید جواد مرتضایی، محمدرضا ترکی و مریم صالحی نیا. “نگرش انتقادی به آرای سبکشناسان دربارۀ سبک ارانی.” پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی ۱۹، ۳ (۱۳۹۸): ۲۵۹-۲۸۴.
روح اله هادی، میترا گلچین، محمدرضا ترکی و سیما رحمانی فر. “انتقاد اجتماعی و بازی آیرونی در ذهن و زبان سنایی.” مطالعات زبانی بلاغی ۱۰، ۱۹ (۱۳۹۸): .
شیما علاقبندراد و محمدرضا ترکی. “نقد و بررسی شرح سودی بر دیوان حافظ.” مطالعات آسیای صغیر ۱، ۷ (۱۳۹۸): ۶۹-۹۸.
محمدرضا ترکی، آسیه فرحی یزدی و روح اله هادی. “پیشینۀ تاریخی و تحلیلیِ بحث دربارۀ انواع ادبی تا پایان قرن هفتم.” ادب فارسی، دانشگاه تهران ۹، ۱ (۱۳۹۸)
تحلیل ساختار روایی داستان خسرو و شیرین نظامی، محوب اظهری، محمّدرضا ترکی، تیمور مالمیر، علیرضا حاجیاننژاد، پژوهشنامۀ نقد ادبی و ..، شمارۀ ۲، ص ۱۷-۳۵، ۱۳۹۸.
مقالات علمی ترویجی:
پاسخ به یک ابهام در سخن سعدی، فصلنامۀ میراث جاویدان، بهار ۱۳۷۷؛
وقف در متون فارسی، فصلنامۀ میراث جاویدان، تابستان ۱۳۷۷؛
برادر کشان در شاهنامه، فصلنامۀ شعر، شماره ۲۸؛
سلسله مقالات پیرامون ادبیات و تاریخچۀ رادیو، منتشر شده در شمارههای ۴/۷/۹/ ۱۰ در مجلۀ تخصصی رادیو، در فاصله: ۱۳۸۰- ۱۳۸۱؛
دشواری های دیوان خاقانی، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، مرداد ، ۱۳۸۳
“معرفی و نقد کتاب: بربساط قلندر.” نقد نامه زبان وادبیات فارسی و زبان های باستانی ۲، ۳ (۱۳۷۲): ۴۷-۵۲.
“معرفی و نقد کتاب: سراچه آوا ورنگ.” نقد نامه زبان وادبیات فارسی و زبان های باستانی ۲، ۳ (۱۳۷۶): ۳۹-۴۵.
. “معرفی و نقد کتاب: شرح مشکلات خاقانی- دفترسوم (نسیم صبح).” نقد نامه زبان وادبیات فارسی و زبان های باستانی ۲، ۳ (۱۳۸۰): ۵۹-۶۱.
“معرفی و نقد کتاب: شرح مشکلات خاقانی- دفتریکم (ثری تاثریا).” نقد نامه زبان وادبیات فارسی و زبان های باستانی ۲، ۳ (۱۳۸۲): ۵۳-۵۵.
“معرفی و نقد کتاب: شرح مشکلات خاقانی- دفترپنجم (گنجینه اسرار).” نقد نامه زبان وادبیات فارسی و زبان های باستانی ۲، ۳ (۱۳۸۲): ۶۷-۶۸.
“معرفی و نقد کتاب: شرح مشکلات خاقانی- دفترچهارم (پنجنوش سلامت).” نقد نامه زبان وادبیات فارسی و زبان های باستانی ۲، ۳ (۱۳۸۴): ۶۳-۶۶.
«باطل است آنچه مدعی گوید / نگاهی به ادعاهای ناصرپور پیرایه دربارۀ سلمان فارسی»، خردنامۀ همشهری، شمارۀ ۵، مرداد ۱۳۸۵.
«که نیرزد این تمنّا به جواب لن ترانی»، خردنامۀهمشهری، شهریور ۱۳۸۵، شمارۀ ۶.
“معرفی و نقد کتاب: مخزن الاسرارنظامی گنجوی.” نقد نامه زبان وادبیات فارسی و زبان های باستانی ۲، ۳ (۱۳۸۶): ۱۸۱-۱۸۴.
. “معرفی و نقد کتاب: جام عروس خاوری (شرح شش قصیده خاقانی).” نقد نامه زبان وادبیات فارسی و زبان های باستانی ۲، ۳ (۱۳۸۷): ۳۱-۳۷.
“معرفی و نقد کتاب: شرح مشکلات خاقانی- دفتردوم(خارخاربندوزندان).” نقد نامه زبان وادبیات فارسی و زبان های باستانی ۲، ۳ (۱۳۸۷): ۵۷-۵۸.
طنز در شعر رودکی، رودکی سرآمد شاعران فارسی(مجموعه مقالات به مناسبت سال رودکی)، تهران، موسسه خانه کتاب، ۱۳۸۷؛
“نقد و شرح قصاید خاقانی و پاسخ به استعلامات و ابهامات استاد استعلامی(بخش اول).” کتاب ماه ادبیات ۱۷، ۷۹ (۱۳۹۲): ۱۸-۳۷.
“نقد و شرح دیوان خاقانی و پاسخ به استعلامات و ابهامات استاد استعلامی(بخش دوم).” کتاب ماه ادبیات ۱۷، ۸۰ (۱۳۹۲): ۴۰-۵۶.
“نقد و شرح قصاید خاقانی و پاسخ به استعلامات و ابهامات استاد استعلامی(بخش سوم).” کتاب ماه ادبیات ۱۷، ۸۱ (۱۳۹۲): ۳۸-۶۰.
“پیشگامان شعر فارسی یا پیشگامان نظم فارسی؟!.” ماهنامه گزارش میراث ۲، ۵-۶ (۱۳۹۴).
“جرومنجر ادبی در هنگامه ضعف روش و مقاومت در برابر دیدگاههای تازه.” ماهنامۀ گزارش میراث، ۳، ۷۴/۷۵ (۱۳۹۵): .
“کتاب یا نقد گمراه کننده؟.” فصلنامه نقد کتاب ادبیات ۲، ۸ (۱۳۹۵): .
“درنگی در مفاهیم و مؤلفه های ادبیات انقلاب و ادبیات انقلاب اسلامی.” شعر ۳، ۷۶ (۱۳۹۳): ۲۲-۳۹.
باورهای غلط دربارۀ خاقانی، سفینۀ تبریز، شمارۀ ۲، ص ۹۱، ۱۳۹۶.
طرح تحقیقاتی:
سیر منظور آموزش زبان و ادبیات فارسی در کتابهای درسی دورۀ دبیرستان از سال ۱۳۰۰ خورشیدی تا ۱۳۹۰، فریدون اکبری شلدره و محمّدرضا ترکی، صندوق حمایت از پژوهشگران ریاست جمهوری، ۱۳۹۶.
مقالات دانشنامهای:
مدخل «خاقانی شروانی»، در دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، جلد سوم، ۱۳۸۸
مدخل «کمالالدین اسماعیل اصفهانی»، در دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، جلد پنجم، ۱۳۹۳
مدخل «مُنشآت خاقانی»، در دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، جلد ششم، ۱۳۹۵
مدخل «ادبیات انقلاب اسلامی»، در دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ذیل، ۱۳۹۷
ترجمه (مقالات):
«مرد بادها»، (کوروساوا و تجربههای سینماییش) ادبستان، شماره ۲۵، دی ۱۳۷۰؛
«متن گرایی و نقش آن در معرفت دینی» ،فصلنامه میراث جاویدان، شماره ۱۷،۱۳۷۶؛
«عالمان اصول دین و انکار دلالت فعل بر زمان»، فصلنامه میراث جاویدان، شماره ۲۱، ۱۳۷۷؛
مجموعه مقالات «اسطوره شناسی»، چاپ شده در ۸ شماره پیاپی از فصلنامه شعر، (شماره ۲۲-۲۹) ۱۳۷۷- ۱۳۸۰
همایش:
مقالۀ «سنایی، یکی از کلیدهای فهم خاقانی» در همایش بینالمللی غزنه و زبان فارسی، فرهنگستان زبان و ادب فارسی ۱۳۹۲
مقالۀ «جریانهای معاصر سفر فارسی و مسئلۀ تعامل با سنت» زهرا ماحوزی، محمّدرضا ترکی در همایش بینالمللی جستارهای ادبی، زبان و ارتباطات فرهنگی، بوشهر ۱۳۹۵
مقالۀ «قصیده شاهدجان از خاقانی و ممدوح آن» در هفتمین همایش پژوهشهای زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۲
مقالۀ «بررسی و تحلیل شخصیت زن از منظر خاقانی شروانی»، در دهمین همایش پژوهشهای زبان و ادب فارسی، ۱۳۹۹.
فعالیتهای مطبوعاتی/ رسانهای :
سردبیر فصلنامه شعر : ۱۳۷۷ – ۱۳۸۰؛
دبیر تحریریۀ فصلنامۀ میراث جاویدان : ۱۳۷۲- ۱۳۷۷؛
مدیر شبکۀ فرهنگ رادیو: ۱۳۷۷- ۱۳۸۱؛
سردبیر ویژه نامۀ ادبیات انقلاب اسلامی
سردبیر ادب فارسی، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات علوم انسانی دانشگاه تهران، ۱۳۹۹
سردبیر مجلۀ نامۀ فرهنگستان ، فرهنگستان زبان و ادب فارسی