کار پرارزش یدالله ثمره تعطیل شد

(روایت استاد احمد سمیعی گیلانی دربارۀ زنده‌یاد دکتر ثمره)

استاد احمد سمیعی (گیلانی) در روایتی از ثمرات حیات ۸۶سالۀ دکتر یدالله ثمره در حوزۀ زبان‌شناسی، از ثبت گویش‌ها توسط او به‌عنوان کار پرارزشی یاد می‌کند و می‌گوید که با منحل شدن فرهنگستان دوم این کار تعطیل شد و اگر ادامه پیدا می‌کرد حالا ما یک اطلس جغرافیایی گویش‌ها داشتیم.
دو سال می‌گذرد از کوچ همیشگی مردی که کتاب «آواشناسی زبان فارسی» تنها بخشی از میراث به‌جامانده از او برای زبان و ادبیات فارسی‌ است.
استاد سمیعی که به‌تازگی جشن تولد صدسالگی او در فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزار شد در دومین سالروز درگذشت استاد خود، در گفت‌وگو با ایسنا، از یدالله ثمره چنین می‌گوید: آقای دکتر ثمره عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی بود. هنگامی‌که به عضویت فرهنگستان درآمدند استاد بازنشستۀ دانشگاه بودند. ایشان تحصیلات دوران دکتری خود را در انگلستان گذراندند. ورود به دورۀ دکتری در انگلستان بسیار مشکل و فارغ‌التحصیل شدن از این دوره هم بسیار بسیار دشوار است و کار هر کسی نیست؛ چون فرد بایستی کار تازه‌ای ارائه کرده باشد تا بتواند درجۀ دکتری را کسب کند. ایشان بیش از همه چیز در رشتۀ آواشناسی (فونتیک) و واج‌شناسی (فونولوژی) تخصص داشتند و پایان‌نامه‌شان هم بیشتر در همین زمینۀ واج‌شناسی بود.
استاد سمیعی در ادامه گفت: تازگی پایان‌نامۀ ایشان در این بود که از آوای مصوت تعریف تازه‌ای به دست داد که بر شمار حضور مصوت‌ها در بافت‌های گوناگون مبتنی بود؛ یعنی پایان‌نامه‌شان بیشتر به بسامد حضور هر واج در بافت‌های گوناگون مربوط بود که می‌توان آن را شاخه‌ای از واج‌شناسی به نام واج‌آرایی دانست.
ایشان ثابت کرد که حضور مصوت‌ها در بافت‌های گوناگون به‌طور چشمگیری نسبت به صامت‌ها مشاهده می‌شود و بدین ترتیب تعریف تازه‌ای از مصوت به دست داد.
این عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی همچنین از دوران شاگردی خود زیر نظر یدالله ثمره چنین می‌گوید: من در دو درس واج‌شناسی و سبک‌شناسی در دورۀ فوق‌لیسانس رشتۀ زبان‌شناسی شاگرد ایشان بودم. علاوه بر این، ایشان درس دیگری هم داشت که می‌توان گفت دیکتۀ زبان‌شناسی بود؛ یعنی کسی که می‌خواست امتحان بدهد یا یاد بگیرد می‌بایست چیزی را بشنود و بعد آوانویسی کند، این باعث می‌شد از نظر شنیداری مهارت پیدا کند. برای‌ اینکه وقتی گویش‌ها ثبت می‌شوند بیشتر آنچه می‌گویند، برای کسی که می‌خواهد تحقیق کند، ناشنیده است؛ واژه‌هایی را می‌شنود که قبلاً نشنیده و نمی‌تواند آن‌ها را حدس بزند. درحالی‌که وقتی واژۀ آشنایی را می‌شنویم اگر آن را خوب هم نشنویم، بازشناسی می‌کنیم، اما اگر کلمه‌ای را نشنیده باشیم نمی‌توانیم آن را بازشناسی کنیم. یکی از کارهایی که ایشان انجام داد آموزش واج‌شناسی شنیداری بود که برای ثبت گویش‌ها بسیار اهمیت دارد.
استاد احمد سمیعی سپس به خدمات یدالله ثمره در زمینۀ ثبت گویش‌ها ــ که به گفتۀ او ناتمام ماند ــ اشاره کرد و گفت: ایشان علاوه بر این، در فرهنگستان دوم برنامۀ خیلی وسیعی‌ را سرپرستی می‌کردند که آن ثبت گویش‌ها بود. بسیار در این زمینه کار کرده بودند و دستاورد بزرگی داشتند. برای خیلی از گویش‌ها کسانی را فرستاده بودند که به‌صورت میدانی تحقیق و گویش‌ها را ثبت می‌کردند. همۀ وسایل و آلات فنی هم در اختیار آنان بود و با سرپرستی ایشان فعالیت می‌کردند و آنچه را ثبت و ضبط کرده بودند تحویل می‌دادند.
مدیر گروه ادبیات معاصر فرهنگستان زبان و ادب فارسی ادامه داد: الان نمی‌دانم از آن کارها که خیلی پرارزش هستند، چه استفاده‌ای شده است؛ اما بعد از انقلاب که فرهنگستان دوم منحل شد کار ایشان هم تعطیل شد؛ خیلی حیف بود! خوب بود که آن کار ادامه پیدا می‌کرد و اگر ادامه پیدا می‌کرد حالا ما یک اطلس جغرافیایی گویش‌ها داشتیم. حتی در شمال ایران اقوامی بودند که به یک گویش عربی صحبت می‌کردند. گویش‌های فراوانی در ایران وجود دارند که هنوز آن‌طور که باید و شاید ثبت نشده‌اند.
این ویراستار پیش‌کسوت همچنین با اشاره به نقش یدالله ثمره در انتخاب داوطلبان رشتۀ زبان‌شناسی دانشگاه تهران در گذشته گفت: ایشان در امتحان بیشتر به امتحان شفاهی و حضوری اعتقاد داشتند، نه امتحان کتبی. در آن زمان معمولاً برای ورود به دورۀ فوق‌لیسانس و دکتری قاعده بر این بود کسی که می‌خواست وارد این رشته شود، باید هم با زبان انگلیسی و هم با زبان فرانسه آشنا باشد؛ یعنی می‌توانست یک متن زبان‌شناسی را که به زبان انگلیسی یا فرانسه بود به فارسی ترجمه کند. آقای دکتر ثمره در برنامۀ امتحانات ورودی و انتخاب داوطلبان نقش مؤثری داشتند و هر کسی هم که می‌خواست وارد این دوره بشود، بایستی علاوه بر قبولی در امتحان کتبی، مصاحبه‌ای حضوری به زبان فرانسه یا انگلیسی انجام دهد. آن زمان رشتۀ زبان‌شناسی فقط در دانشگاه تهران وجود داشت که توسط دکتر مقدم دایر شده بود.
استاد سمیعی (گیلانی) همچنین دربارۀ شیوۀ تدریس دکتر یدالله ثمره بیان می‌کند: ایشان درس را همیشه املا می‌کردند (مثل اینکه کتابی را بخوانی)، ما می‌توانستیم راحت درس را بنویسیم و بعد دربارۀ محتوای آن توضیح می‌داد و تمام آنچه را در متن آمده بود می‌شکافت. با دانشجویان هم رابطۀ صمیمانه‌ای داشت و درسش شیرین بود، خشک نبود و حلاوت داشت. من از کسانی بودم که واقعا شیفتۀ اخلاق و سبک و شیوۀ تعلیم ایشان بودم.
او در پایان از واپسین روزهای دکتر ثمره چنین بیان می‌کند: من در آخرین روزهای عمرشان به عیادتشان رفتم. ایشان دیگر نمی‌توانست صحبت کند اما با لبخند به احوال‌پرسی من جواب می‌داد و من متوجه می‌شدم که می‌شنود اما نمی‌تواند صحبت کند. ایشان از کسانی بود که می‌توان گفت به‌آسانی نمی‌شود برایش جانشینی پیدا کرد.
دکتر یدالله ثمره (متولد سال ۱۳۱۱ در کرمان) از چهره‌های برجستۀ‌ زبان‌شناسی، استاد بازنشسته دانشگاه تهران، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی و اولین رئیس انجمن زبان‌شناسی ایران بود. تخصص او در حوزۀ آواشناسی و واج‌شناسی بود و چندین کتاب نیز در زمینۀ آموزش زبان فارسی تألیف کرده‌ بود. یکی از برجسته‌ترین آثار دکتر ثمره، کتاب «آواشناسی زبان فارسی» است. همچنین «دریچه‌ای به زبان فارسی»، «راهنمای تدریس زبان فارسی» که اکنون به چند زبان ترجمه شده‌ است، ترجمۀ «نظام آوایی زبان» و… از دیگر آثار او هستند.
زنده‌یاد دکتر یدالله ثمره در سوم اسفندماه ۱۳۹۷ از دنیا رفت.
برگرفته از ایسنا، با اندکی ویرایش
پیوند منبع: https://www.isna.ir/news/99120301258/