فعالیتهای گروه فرهنگنویسی
۱. تهیه پیکرۀ واحدهای واژگانی متون در رایانه: گروه فرهنگنویسی طرح تألیف «فرهنگ جامع زبان فارسی» را در دستور کار خود دارد و تا کنون مقدّمات طرح، که همانا تهیۀ پیکرهای (corpus) رایانهای از همۀ واحدهای واژگانی متون زبان فارسی از آغاز تا کنون، همراه با شواهد و نشانی آنها در رایانه است، فراهم کرده است. فعّالیتهای این گروه برای فراهم کردن مقدّمات تألیف فرهنگ جامع زبان فارسی به شرح زیر است:
ـ انتخاب متون: حدود ۱۰۰۰ متن کهن و معاصر زبان فارسی در موضوعات مختلف از جمله متون ادبی، دینی، فلسفی، عرفانی، علمی، رمان، داستان کوتاه، روزنامه، مجلّه، نقد ادبی، ترجمه و وبگاههای اینترنتی، برای استخراج واحدهای واژگانی و شواهد و نشانی آنها، انتخاب شدهاست؛
ـ تهیۀ یک جزوه حاوی ضوابط دقیق گزینش واحدهای واژگانی از درون متون؛
ـ تهیۀ جزوهای دیگر حاوی ضوابط برگهنویسی رایانهای (حروفنگاری واحدهای واژگانی، شواهد و نشانی آنها در رایانه)؛
ـ گزینش واحدهای واژگانی از متون زبان فارسی که تا کنون مدخلگزینی ۹۲۶ عنوان کتاب (۱۲۶۴ مجلد) به پایان رسیده است. همچنین واحدهای واژگانی ۱۲۵۰ مجلد همراه با شواهد و نشانی منابع وارد رایانه شده است.
ـ پیکرۀ گروه فرهنگنویسی که اینک حدود ۸میلیون و ۸۰۰هزار رکورد اطلاعاتی (شامل مدخل اصلی، مدخل فرعی، شاهد،نام منبع، شمارۀ صفحه و جلد و تاریخ تألیف متن) را در بر دارد، گذشته از اینکه منبعی غنی برای تألیف فرهنگ جامع زبان فارسی خواهد بود، مرجع مهمّی برای انواع تحقیقات زبانی، ادبی، تاریخی و جز آنهاست.
۲. تدوین نهایی شیوهنامۀ فرهنگ جامع زبان فارسی: این شیوهنامه که اکنون مبنای کار تعریفنگاران قرار گرفته است، در سال ۱۳۸۴، طی حدود یک سال تحقیق، تألیف شد و در طول سالهای ۱۳۸۵ و ۱۳۸۶ در جلسات متعدد به ریاست مدیر گروه فرهنگنویسی به بحث گذاشته شد و در اواخر سال ۱۳۸۶ متن نهایی آن، بهانضمام خلاصهای از الگوهای تعریف برای مقولههای دستوری، در ۱۰۰ صفحه در اختیار تعریفنگاران قرار گرفت. بدیهی است این شیوهنامه در طی کار تعریفنگاری و بنا بر مقتضیات جدید که در حین کار ممکن است پیش آید، پیوسته بهروزرسانی میشود.
۳. فعالیتهای بخشهای گروه فرهنگنویسی: این گروه از ۴ بخش به شرح ذیل تشکیل شده است:
الف) بخش واژههای عمومی: این بخش اصلیترین بخش گروه فرهنگنویسی است که تعریف و تدوین واحدهای واژگانی عمومی زبان را اعم از کهن و معاصر بر عهده دارد. بدنۀ اصلی این بخش متشکل از چندین تعریفنگار و دو ویراستار است که تحت نظر مستقیم معاونت گروه و ویراستار ارشد که ریاست گروه فرهنگنویسی را نیز عهدهدار است، فعالیت میکنند. تعریفنگاری واحدهای واژگانی در این بخش بر اساس پیکرۀ واژگانیای که بر اساس متون کهن و معاصر تهیه شده است، انجام میپذیرد. منبع مکمل برای کار تعریفنگاری، بهویژه برای واحدهای واژگانی معاصر، اینترنت است که بهعنوان یک پیکرۀ پردازشنشدۀ عظیم واژگانی مورد استفادۀ گستردۀ تعریفنگاران قرار میگیرد.
تعریفهای ارائهشده توسط تعریفنگاران در مرحلۀ اول توسط دو ویراستار گروه بررسی و ویرایش اولیه میشود و سپس این نسخۀ ویرایششده ابتدا به معاون گروه و سپس به ویراستار ارشد برای بازبینی و تأیید نهایی عرضه میشود. قرار است بهزودی کار تعریفنگاری در قالب یک نرمافزار حرفهای فرهنگنویسی انجام پذیرد که بدیهی است در کیفیت و صحت علمی و سرعت کار تأثیر انکارناپذیری دارد.
ب) بخش پیشه و صنعت: بخش پیشه و صنعتِ گروه فرهنگنویسی با هدف گردآوری و تعریف واژهها و اصطلاحات پیشهها و صنایع، از طریق پژوهشهای میدانی و مصاحبه با اهلِ پیشه و فن و صنعت، و نیز بررسی اسناد و منابعِ مکتوب در چهارچوب یک فرهنگ عمومی تشکیل شده است. کار میدانی در تاریخ فرهنگنویسی بیسابقه است و پژوهشی نوین در این دانش به شمار میآید. این بخش فعالیت پژوهشی خود را عملاً از سال ۱۳۸۵ آغاز کرد و بهمنظور تحقّق هدفهایش، تا کنون با همکاری تنی چند از پژوهشگران تماموقت و آزاد فعالیتهای ذیل را انجام داده است:
ـ تهیۀ فهرست طبقهبندیشدۀ پیشهها و صنایع سنّتی و نوین؛
ـ راهنمای کلّی پژوهش موضوعی؛
ـ تدوین طرح کلّی ـ تفصیلی پژوهش، گردآوری و تعریف واژهها در حوزۀ مشاغل و صنایع؛
ـ فراهم کردن برچسب موضوعات مربوط به پیشه و صنعت؛
ـ جمعآوری منابع مکتوب تخصّصی از جمله کتابها و مقالات و اطلاعات موجود در وبگاههای سازمانهای فنّیحرفهای و سازمان استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران و اتّحادیههای اصناف؛
ـ شناسایی مراکز اصناف و صاحبان پیشههای گوناگون و گردآوری مجموعهای از منابع اطلاعاتی بهمنظور پژوهشهای میدانی و به دست آوردن موافقت برخی از اهلِ فن و پیشه برای همکاری مستمر با بخش پیشه و صنعت؛
ـ استخراج واژههای تخصّصی، بهویژه واژههای پربسامد از منابع تخصّصی مکتوب؛
ـ بررسی و گردآوری واژهها و تعاریف واژههای مربوط به پیشهها و صنایعی که صورت مکتوب از واژگان آنها بهطور کامل یا جزئی وجود دارد؛
ـ بررسی و گردآوری واژهها و تعریف مدخلهای مربوط به پیشهها و صنایعی که صورت مکتوب از آنها وجود ندارد و یا اگر دارد اندک است (حدوداً ۳۰ پیشه)؛
ـ تهیۀ چکلیست واژههای تخصّصی پیشهها و صنایع از صورت واژههای حرف «آ» در پیکرۀ فرهنگنویسی و تعریف آنها؛
ـ در اولویت قرار دادنِ کار جمعآوری و تعریف واژههای حرف «آ» در پیشههای مختلف تا آنجا که میسّر است؛
ـ جذب تدریجی چند پژوهشگر آزاد از میان دانشجویان دورۀ کارشناسی ارشد یا دکتری در رشتههای ادبیات فارسی و زبانشناسی برای انجام دادن پژوهشهای میدانی؛
ـ تهیۀ پیکرهای از واژگان مربوط به حوزۀ «نان و نانپزی» و «آرایش و آرایشگری و بهداشت» از منابع مکتوب و شفاهی برای تهیه و تدوین واژهنامههای تخصّصی؛
ـ تهیّۀ پروندهها و بایگانیهای رایانهای از کلیدواژهها، تعاریف مدخلها و فعالیّتهای پژوهشی بخش پیشه و صنعت؛
ـ تشکیل بانک واژگان حوزههای پیشه و صنعت اعمّ از واژهها و اصطلاحهای پربسامد و کمبسامد (واژههایی که در فرهنگ عمومی مدخل نخواهند شد).
ج) بخش علوم: بخش علوم یکی از ۴ بخش گروه فرهنگنویسی است که به کارِ تعریف و تدوین واحدهای واژگانی علمی، اعم از کهن و معاصر، در حوزههای علوم انسانی، علوم پایه، علوم پزشکی و علوم مهندسی و هنر میپردازد. لازم است یادآوری شود که واحد واژگانی علمی واحدی است که تعریف آن نیازمند داشتن دانش و تخصص در یکی از حوزههای علوم است و در صورت مدخل شدن در فرهنگ همراه با نشان مربوط به آن حوزه قید میشود. همچنین در این فرهنگ فرض میشود که مخاطبان یک مدخل علمی افرادی هستند که در رشته و حوزۀ مربوط به آن مدخل تحصیلات تخصصی یا دانش خاصی ندارند.
ـ این بخش در مراحل مختلف کار، اعم از تهیۀ چکلیست مداخل و تعریف و ویرایش نهایی آنها از همکاری پژوهشگران و متخصصان و استادن صاحبنظر در رشتههای مختلف بهره میگیرد.
خلاصۀ فعالیتهای بخش علوم از ابتدا تا کنون به شرح زیر است:
ـ تعیین رشتههای علمی حوزههای علوم پایه، علوم مهندسی، علوم پزشکی، علوم انسانی، هنر، و علوم قدیم و زیرشاخههای آنها؛
ـ تدوین شیوهنامههای اجرایی و علمی بخش؛
ـ دعوت از متخصصان مختلف رشتههای علمی و تشکیل زیربخشهای تعریفنگاری در حوزههای مختلف علوم جدید و قدیم به شرح زیر:
- حوزۀ علوم پایه: جغرافی، زمینشناسی، شیمی، فیزیک، زیستشناسی، تغذیه، نجوم، هواشناسی؛
- حوزۀ علوم مهندسی: مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، مهندسی محیط زیست، مهندسی معدن، مهندسی شیمی، مهندسی صنایع غذایی؛
- حوزۀ علوم پزشکی: پزشکی و دندانپزشکی؛
- حوزۀ علوم انسانی: ادیان و مذاهب، اقتصاد و بازرگانی، بانکداری، علوم اجتماعی، حقوق، عرفان و تصوف، کلام، فلسفه، منطق، زبانشناسی، باستانشناسی؛
- حوزۀ هنر: تئاتر، موسیقی، نقاشی، مجسمهسازی؛
- حوزۀ علوم قدیم: پزشکی، داروشناسی و داروسازی، ریاضیات، کانیشناسی، کیمیا، علوم غریبه، نجوم و احکام نجوم و سایر علوم طبیعی؛
لازم است یادآوری شود که در زیربخشهای فوق، به کمک متخصصان مربوطه، فهرست مداخل حرف «آ» و تعاریف آنها در حال تهیه و تدوین است.
ـ همچنین بخش علوم در حال تهیۀ پیکرهای زبانی از واحدهای واژگانی تخصصی بر مبنای کتابهای درسی دبیرستان و فنیحرفهای (هنرستان) است که تا کنون ۷۱ کتاب مدخلگزینی و مداخل آن وارد رایانه شده است؛
ـ تهیه و گردآوری نسخههای رقمی (دیجیتال) کتب مرجع تخصصی و عمومی.
د) بخش ریشهشناسی: در فرهنگ جامع زبان فارسی، ریشهشناسی همۀ واحدهای واژگانی در پایان بخش اطلاعات تکمیلی درج خواهد شد. در مورد واژههای ایرانیتبار اصل پهلوی (فارسی میانه)، فارسی باستان و اوستایی آنها، درصورتیکه در پژوهشهای معتبر ارائه شده باشد به دست داده میشود. چنانچه در پژوهشها و یافتههای موجود، اطلاعاتی یافت نشد، اصل این واژهها بر اساس صورتهای قرضی آنها در زبانهای غیرایرانی که این واژهها را از زبانهای ایرانی وام گرفتهاند، ثبت خواهد شد. در صورت یافت نشدن شکل قدیمتر واژههای ایرانی در زبانهای میانه و باستانی ایران و زبانهای دیگری که کلمات ایرانی را قرض گرفتهاند، نزدیکترین شکل آنها، از زبان سنسکریت که خواهر زبانهای ایرانی باستان یا ایرانی مشترک است، نقل خواهد شد. در مورد واژههایی که مثلاً تنها صورت اوستایی آنها در دست است و میتوان صورت فارسی باستان یا ایرانی باستان آنها را بازسازی کرد، به این صورتها نیز اشاره خواهد شد.
در مورد کلمات قرضی گویشی در زبان فارسی، تلفظ اصلی و معنای گویشی این واژهها ارائه و احیاناً به رابطۀ این کلمات با سایر زبانهای ایرانی اشاره میشود. همچنین در مورد کلمات قرضی از زبانهای غیرایرانی فقط مستقیمترین صورت و تلفظ و معنای این کلمات در زبانهای مورد نظر به دست داده خواهد شد.
۴. مجلۀ فرهنگنویسی (ویژهنامۀ نامۀ فرهنگستان)، گروه فرهنگنویسی در نظر دارد سالی یک شمارۀ ویژهنامۀ خود را با عنوان فرهنگنویسی، به دبیری دکتر علیاشرف صادقی منتشر کند. تا کنون ۱۱ شماره از این مجله که حاوی مقالات متعدد تحقیقی دربارۀ مباحث نظری و کاربردی و تاریخی فرهنگنویسی است منتشر شده است:
۵. مقابلۀ کتابهای چاپی با نسخههای خطّی آنها: از دیگر فعالیتهای گروه فرهنگنویسی، مقابلۀ برخی از متون مهم زبان فارسی مانند تفسیر شُنْقُشی، ترجمۀ تفسیر طبری، تفسیر قرآن پاک و تفسیر سورآبادی با اصل نسخههای خطّی یا ریزفیلم آنها بهمنظور تصحیح اغلاط و بدخوانیهای این متون است. واحدهای واژگانی متون مزبور و شواهد آنها پس از مقابله با تصحیحات جدید وارد رایانه میشوند و افزون بر این، گاهی بهصورت مقالههای تحقیقی نیز منتشر میشوند (مثلاً بنگرید به: صادقی، علیاشرف، «نکاتی در باب ترجمۀ تفسیر طبری مصحَّحِ مرحوم یغمایی»، ارجنامۀ حبیب یغمایی، به کوشش سید علی آلداوود، تهران، میراث مکتوب، ۱۳۸۵، ص ۳۴۹- ۳۶۸).
۶. تصحیح برخی فرهنگهای فارسی و تحقیق در فرهنگنویسی فارسی: در این زمینه تا کنون دو جزوه و یک مقاله به شرح زیر به چاپ رسیده است:
ـ «خلاصۀ لغت فرس اسدی طوسی»، به کوشش دکتر علیاشرف صادقی، نامۀ فرهنگستان، ضمیمۀ شمارۀ ۹، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، تیر ۱۳۷۹، ۲۹ صفحه؛
ـ «ترجمۀ فارسی الابانه، شرح السّامی فی الاسامی میدانی»، به کوشش دکتر علیاشرف صادقی، نامۀ فرهنگستان، ضمیمۀ شمارۀ ۱۰، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تیر ۱۳۷۹، ۲۷ صفحه؛
ـ نگاهی به «فرهنگهای شاهنامه (از آغاز تا امروز)»، تألیف ابوالفضل خطیبی، نامۀ فرهنگستان، تهران، سال چهارم، شمارۀ سوم، پاییز ۱۳۷۷ (شمارۀ مسلسل ۱۵).
۷. انتشار مجموعه مقالات در زمینۀ مباحث نظری و کاربردی فرهنگنویسی: گروه فرهنگنویسی در نظر دارد افزون بر انتشار مجلۀ تخصصی فرهنگنویسی، سلسله مجموعه مقالاتی نیز در زمینۀ مباحث نظری و کاربردی فرهنگنویسی منتشر کند. نخستین کتاب از این سلسله مقالات، با عنوان فرهنگنگاری، که مجموعۀ مقالاتی است به قلم حسن هاشمی میناباد، در سال ۱۳۸۶ منتشر شد. دومین مجموعه، با عنوان فرهنگنویسی، مباحث نظری و کاربردی، در دست انتشار است. این مقالهها که به قلم متخصصان فرهنگنویسی اروپایی و امریکایی چون زگوستا، هارتمن و هاوسمان و جز آنها نوشته شده، به قلم برخی همکاران گروه و مترجمان خارج از فرهنگستان به فارسی ترجمه شده است.
۸. تدوین فرهنگ پهلوی بر اساس برگههای بازمانده از زندهیاد دکتر احمد تفضّلی: دکتر تفضّلی طی سالهایی از عمر پربار خود بسیاری از متون پهلوی را خوانده و واژهها و معانی و ارجاعات آنها را برگهنویسی کرده بود. پس از مرگ نابهنگام استاد، خانوادهاش این برگهها را که تعداد آنها به حدود ۲۰هزار میرسد، به دکتر ژاله آموزگار و دکتر علیاشرف صادقی سپردند و قرار است این برگهها در گروه فرهنگنویسی، زیر نظر ایشان حروفچینی و تدوین و منتشر شود.