فعالیتهای گروه شبهقاره
به منظور دستیابی به اهداف مورد نظر گروه شبهقارّه، دستاندرکاران این گروه همواره با پژوهشگران و دانشمندانی از شبهقارّه در ارتباط بودهاند و کوشیدهاند با بهرهگیری از تحقیقات صورتگرفته در آنجا و دسترسی به منابع دستاول و نسخههای خطی فارسی پرشمار موجود در شبهقارّه بر غنای دانشنامه بیفزایند. مدخلهای دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در شبهقارّه، باتوجهبه اشتمال بر موضوعات گوناگون در بخشهای ادبیات، ادیان و عرفان، تاریخ، علوم، هنر، دستور و زبانشناسی، با همکاری بخشهای گزینش مدخل، تشکیل پروندۀ علمی، تأمین نسخههای خطی و پایش و بررسی منابع و ویرایش برای درج در دانشنامه آماده میشوند. در این میان، آنچه کار تدوین و انتشار چنین دانشنامهای را از آثار مشابهی که در حوزههای دیگر تولید شده است متمایز میسازد بیش از هر چیز مهجور بودن تحقیق در حوزۀ شبهقارّه و عدم دسترسی به منابع موجود در آنجا (اعم از خطی و چاپی) است که در موارد بسیاری بُعد مسافت، پراکندگی نسخهها در کتابخانههای گوناگون و حتی گاه شرایط نامطلوب نگهداری آنها، دسترسی به این نسخهها را دشوار ساخته است. علیرغم این دشواریها، از سال ۱۳۹۱ تا کنون، بهدنبال رایزنی با کتابخانههای مختلف داخل و خارج، نزدیک به پنجاههزار عنوان نسخه برای گروه شبهقاره تهیه شده است. این نسخهها یا بهصورت عنوانهای محدود و بر حسب نیاز برای مقالات دانشنامه تهیه شده، یا کلّ نسخههای خطی یک کتابخانه، صرفنظر از موضوع آنها، تهیه شده است. بیشترین تعداد نسخههای دریافتشده از کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، در بیش از ۲۶هزار عنوان است. باقی کتابخانهها عبارتاند از: گنجبخش (۵۵۰۰ عنوان)، چشمۀ رحمت (۱۰۰۰ عنوان)، کتابخانهای شخصی در افغانستان (۵۰۰۰ عنوان)، مدرسۀ فورت ویلیام کالج (۵۰۰ عنوان)، کتابخانۀ ملی (۲۰۰۰ عنوان)، رایزنی فرهنگی ایران در هند (۱۵۰۰ عنوان)، مرکز احیا (۲۰۰۰ عنوان)، مرکز میکروفیلم نور (۵۰۰ عنوان)، سایر کتابخانهها (۲۰۰۰ عنوان). برخی از کتابخانههایی که بهصورت موردی با مراجعه به آنها تصاویر نسخهها دریافت شده است عبارتاند از: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، کتابخانۀ آیتاللّٰه مرعشی، کتابخانۀ مجمع ذخایر، کتابخانۀ دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، کتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار، کتابخانۀ مرکزی تبریز، کتابخانۀ آستان قدس رضوی، کتابخانۀ آیتاللّٰه گلپایگانی و چند کتابخانۀ دیگر.
لازم است یادآوری شود که جهت سهولت در تهیۀ نسخهها و استفادۀ بهینه از منابع کتابخانهها، با کوششهای بخش نسخهشناسی، تفاهمنامههایی نیز با دو کتابخانۀ موزۀ ملی ملک و کتابخانۀ ملی به امضا رسیده است.
صرفنظر از نسخههای خطی، تا کنون بیش از دوازدههزار عنوان چاپ سنگی از کتابخانهها و مراکز مختلف علمی و فرهنگی تهیه شده که تصاویر آنها در گروه موجود است. تصاویر نسخههای خطی از دو منظر در گروه شبهقاره قابل استفاده است:
الف) در ارتقاء سطح کیفی مدخلهای دانشنامه؛
ب) معرفی نسخههای مهم به مصححان و محققان جهت تصحیح و انتشار آن در انتشارات گروه.
گروه شبهقارّه در نتیجۀ سیاستهایی که بهویژه در سالهای اخیر اتّخاذ کرده است، بر فعالیتهای خود افزوده و انتشار آثار دیگری را نیز در دستور کار خود قرار داده است. از آن جمله میتوان به مجلۀ علمی ـ پژوهشی شبهقارّه اشاره کرد که در حوزۀ مطالعات شبهقارّه و با محوریت زبان و ادب فارسی و فرهنگ ایرانی، بهعنوان یکی از ویژهنامههای نامۀ فرهنگستان، از سال ۱۳۹۲ منتشر میشود و تا کنون هفت شماره از آن انتشار یافته است. از دیگر فعالیتهای گروه شبهقارّه در این سالها انتشار آثار مرجع زیر است:
- فهرست نسخ خطی کتابخانۀ دارالمصنفین علامه شبلی نعمانی اعظمگره هند، به کوشش کریم نجفی برزگر، ۱۳۹۱؛
- مجموعه مقالات شاهنامه در شبهقارّه، به کوشش مینا حفیظی، ۱۳۹۲؛
- جلد نخست فهرست مقالات فارسی، اردو، انگلیسی در زمینۀ ایرانشناسی در شبهقارّه، به کوشش مهدی رحیمپور، ۱۳۹۲.
افزون بر این، گروه شبهقارّه تصحیح و انتشار متون فارسیِ نگاشتهشده در شبهقارّه را که یکی از لوازم اصلی پژوهش در این حوزه به شمار میرود، وجهۀ همّت خود قرار داده است. تصحیح انتقادی تاریخ و جغرافیای پنجاب (۱۳۹۲) نوشتۀ سیّد محمد نصرت علی دهلوی، که در روزگار قاجار به قلم سیّد حسین صدرالمعالی شیرازی به فارسی برگردانده شد، به کوشش محمدرضا نصیری، و نیز بحرالمعانی محمد ابن نصیرالدین جعفر مکی حسینی، به کوشش محمد سرور مولایی حاصل همین تلاش است.