فعالیت‌های گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانی

الف. طرح‌های در دست اجرا

۱.واژه‌نامۀ مشترک زبان‌ها و گویش‌های ایرانی

هدف طرح

تدوین واژه‌نامه‌ای است که در آن صورت ایرانی باستان واژه‌ها مدخل قرار می‌گیرد و در ذیل آن بازمانده‌های آن صورت ایرانی باستان به‌ترتیب در زبان‌های ایرانی از دوران باستان تا نو ذکر می‌شود. بدین ترتیب، تحولات آوایی و معنایی آن صورت باستانی و مشترک را در واژه‌های بازمانده در زبان‌های ایرانی می‌توان مشاهده و بررسی کرد. آگاهی از این تحولات آوایی و معنایی می‌تواند راهنمایی ارزنده برای گروه واژه‌گزینی فرهنگستان و سایر پژوهشگران علاقه‌مند به بحث‌های لغوی باشد.

دامنۀ طرح

 در این طرح واژه‌هایی از زبان‌های ایرانی باستان (اوستایی و فارسی باستان)، زبان‌های ایرانی میانۀ غربی (پارتی و فارسی میانه)، زبان‌های ایرانی میانۀ شرقی (بلخی، ختنی، خوارزمی و سُغدی)، برخی از زبان‌های ایرانی نو غربی (مانند بلوچی و کردی) و برخی از زبان‌های ایرانی نو شرقی (مانند آسی و پشتو) گردآوری و ذیل اصل مشترک ایرانی باستان آنها طبقه‌بندی خواهد شد.

۲.تدوین گنجینۀ گویش‌های ایرانی

هدف:گردآوری گویش‌های ایرانی بر اساس تحقیقات میدانی

به‌منظور اجرای این طرح، درسال ۱۳۹۰ ازطریق وبگاه فرهنگستان زبان و ادب فارسی، فراخوانی برای گردآوری گویش‌های ایرانی اعلام شد. از آن زمان تاکنون پژوهش‌هایی در حوزة گویش‌های ایرانی انجام و به گروه زبان‌‌هاوگویش‌های ایرانی ارسال شده‌است که تعدادی از آنها، پس از بازبینی و ویرایشِ پژوهشگران گروه به چاپ رسیده‌است.

همچنین به منظور راهنمایی گویش‌پژوهان، در سال ۱۳۹۰ کتابچه‌ای با عنوان راهنمای گردآوری گویش‌ها برای گنجینة گویش‌های ایرانیتدوین شد و بر روی وبگاه فرهنگستان قرار گرفت. (این کتابچه اکنون با ویرایشی جدید در سال ۱۳۹۹ با عنوان راهنمای گردآوری گویش‌های ایرانی، در وبگاه فرهنگستان در دسترس است).

برای آگاهی از آثار منتشرشدة گویشی که ویرایش تعدادی از آنها بر عهدة پژوهشگران گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانی فرهنگستان بوده‌‌است به بخش سایر فعالیت‌هامراجعه کنید.

3. حرف‌نویسی، ترجمه و تصحیح متون پازند آنتیا، (مجری طرح: خانم دکتر مینا سلیمی).
4. ترجمة کتاب نام‌نامة پارتی، تألیف لیفشیتس، (مجری طرح: خانم لیلا عسگری).
5. گنجینۀ گویش‌های ایرانی، استان گیلان ۲ (دیلمان)، (مجری طرح: عفت امانی).
6. گنجینۀ گویش‌های ایرانی، استان گیلان ۳ (غرب گیلان)، (مجری طرح: عفت امانی).

ب. طرح‌های اجراشده:

1. معرّفی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی، دکتر حسن رضائی باغ‌بیدی،۱۳۸۰.
2. راهنمای گردآوری گویش‌های ایرانی، آذر فتحی، ۱۳۸۰٫
3. ۱٫ فهرست پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و دکتری در زمینۀ گویش‌های ایرانی (۱۳۳۹-۱۳۷۹)، محمدامین ناصح، ۱۳۸۰.
4. کتابشناسی گویش‌های ایرانی، میترا فریدی، ۱۳۸۰٫
5. بررسی ریشه‌شناختی افعال در زبان فارسی، یدالله منصوری و جمیله حسن‌زاده، ۱۳۸۷.
6. واژه‌نامۀ موضوعی زبان‌های باستانی ایران: (بخش نخست:بدن انسـان و جانـوران،نـام‌هـای جانـوران)، ۱۳۹۰.
7. واژه‌نامۀ موضوعی زبان‌های باستانی ایران: (بخش دوم: گیاهان واندام‌های گیاهی، خوردنی‌هاونوشیدنی‌ها)، ۱۳۹۱.
8. واژه‌نامۀ موضوعی زبان‌های باستانی ایران: (بخش ۱ – ۳): گیاهان و اندام‌های گیاهی، خوردنی‌هاونوشیدنی‌ها، خانواده و اصطلاحات خویشاوندی، مشاغل و مناصب)، ۱۳۹۵٫
9. ۹. فارسی باستان، کتیبه‌ها-واژه‌نامه، دکتر محمد حسن‌دوست، ۱۳۹۹٫

ج. دیگر فعالیت‌های گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانی

1. فرهنگ لغات و اصطلاحات ایل باصری، فریدون کاظمی با همکاری عفت امانی، (در دست ویرایش و بازبینی نهایی).
2. گنجینۀ گویش‌های ایرانی، استان خوزستان (۱)، (شهرستان بهبهان)، سعادت فرهیخته، (در دست ویرایش و بازبینی).
3. همکاری با شبکۀ یک سیما از طریق دفتر ارتباط با صداوسیمای فرهنگستان زبان و ادب فارسی، کارشناسی و اجرا: عفت امانی.
4. همکاری با شبکه‌های رادیویی گفتگو و فرهنگ صدای جمهوری اسلامی ایران، کارشناسی و اجرا: عفت امانی.
5. همکاری با گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی در نام‌گزینی برای سازمان‌ها، شرکت‌ها، نهادها، مؤسسات و تشکیلات مشابه با توجه به واژه‌های زبان‌ها و گویش‌های ایرانی.

د: فهرست برخی از آثار منتشرشده در گروه:

1. گنجینة گویش‌شناسی فارس، (۸ جلد، ۷۰ گویش) عبدالنّبی سلامی. ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۹٫
2. گنجینة گویش‌های ایرانی، استان اصفهان (۱) (۶ گویش)، دکتر محمدمهدی اسماعیلی، ۱۳۹۰.
3. گنجینة گویش‌های ایرانی، استان اصفهان (۲) (۹ گویش)، دکتر حبیب برجیان، ۱۳۹۴٫
4. گنجینة گویش‌های ایرانی، استان اصفهان (۳) (۹ گویش)، سیدطیّب رزّاقی، ۱۳۹۵٫
5. گنجینة گویش‌های ایرانی، استان مازندران، (۲ جلد، ۱۶ گویش)، جعفر اکبرپور، ۱۳۹۴٫
6. گنجینۀ گویش‌های ایرانی، (تاتی خلخال)، (۹ گویش)، دکتر جهاندوست سبزعلبپور، ۱۳۹۴.
7. گنجینۀ گویش‌های ایرانی، استان کرمانشاه، (۹ گویش) محمدرئوف مرادی با همکاری آکو جلیلیان، ۱۳۹۴.
8. گنجینۀ گویش‌های ایرانی، هفت گویش از حاشیۀ زاگرس، سلمان علی‌یاری بابُلقانی، ۱۳۹۶.
9. گنجینۀ گویش‌های ایرانی، استان گیلان (۱)، هفت گویش از دامنة البرز، گویش‌های شرق گیلان، عفت امانی، ۱۳۹۹٫
10. گنجینۀ گویش‌های ایرانی: استان خراسان (۱) (۷ گویش)، محسن صادقی با همکاری صفورا صحراگرد، علی اسدالهی دشت بیاض، حسین پریوش، فضل‌الله برزگر، حبیب آقایی بجستان، علی محمدیان گاش، مجتبی نهالدانی، ۱۳۹۹٫
11. گویش اسکنانی، علی مصریان، ۱۳۹۹٫
12. فرهنگ تطبیقی-‌‌موضوعی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی (۲ جلد)، دکتر محمد حسن‌دوست، ۱۳۸۹.
13. فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی (۵ جلد)، دکتر محمد حسن‌دوست، ۱۳۹۳.

ویژه‌نامه

1. هفت شماره ویژه‌نامۀگویش‌شناسی (۱۳۸۲تا ۱۳۸۷).
2. یک شماره ویژه‌نامۀ زبان‌های ایرانی (۱۳۸۴).
3. شمارۀ اول تا دوازدهم ویژه‌نامة زبان‌ها و گویش‌های ایرانی (۱۳۹۱-۱۳۹۹) و انتشار نسخۀ رقمی (دیجیتال) آن‌ها بر روی وبگاه فرهنگستان.

هم‌اندیشی

برگزاری نخستین هم‌اندیشی گویش‌شناسی ایران (۱۳۸۰).

مجموعه‌مقالات

مجموعه‌ مقالات نخستین هم‌اندیشی گویش‌شناسی ایران، گردآوری دکتر حسن رضائی باغ‌بیدی، (۱۳۸۱).