هشتاد و یکمین نشست ماهانۀ فرهنگستان برگزار شد
دوشنبه، بیست و ششم آذرماه ۱۳۹۷، هشتاد و یکمین نشست ماهانۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزار شد. در این نشست استاد حسن میرعابدینی، پژوهشگر گروه ادبیات معاصر فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در موضوع «نخستین قلمهای ژورنالیستی» سخنرانی کرد.
در ابتدای این نشست استاد حسن میرعابدینی با اشاره به طرحی که در گروه ادبیات معاصر فرهنگستان در حال اجراست اظهار کرد: بحث من در واقع مقدمۀ دفتر اول طرح ژورنالیسم است که در گروه ادبیات معاصر در حال اجراست و در آن، سعی بر شناسائی نخستین قلمهایی داریم که با کار خود زمینهساز پیدایش زبان ژورنالیستی شدند.
وی در ادامه به تاریخچۀ تحول ویژگیهای نویسندگی در جراید پرداخت و گفت: به گفتۀ ملکالشعراء بهار «انقلاب نویسندگی» از اواخر قرن سیزدهم هجری قمری «در میانۀ روزنامهها و جراید پدید آمد». محققان دیگر نیز بر این قولاند که عامل عمدۀ پیشرفت نثر ادبی، بیشتر رسالات سیاسی و روزنامهای بوده تا آثار صرفاً ادبی. بنابراین، در سخن از ادبیات معاصر ایران، ناگزیر باید از نویسندگان اینگونه آثار هم نام برد، زیرا اهمیت آنان در ایجاد سبک نثر ادبی نوین اگر بیشتر از داستاننویسها نباشد کمتر نیست.
پژوهشگر گروه ادبیات معاصر در ادامه افزود: در دورۀ قاجاریه، بر اثر برخورد جلوههای تجدد اروپا به پیکر جامعۀ ایرانی، و گام نهادنِ تدریجی به «روزگار نو»، زبان نیز، در پیوند با تحول اجتماعی، روی به تغییر و سادگی نهاد. در این دوره شاهد جنبشی فرهنگی هستیم که هم ریشه در تحولات درونی و بومی جامعۀ ایرانی دارد و هم از توسعۀ روابط ایران با فرنگستان تأثیر پذیرفته است. اعزام محصل به اروپا، شکلگیری نهضت ترجمه، پیدایش مدارس جدید، و چاپ روزنامه از نمودهای این جنبش فرهنگی است. روزنامهها هم در ساده شدن زبان نوشتار ذینقش بودند و هم عقاید اجتماعی تازهای را در جامعه رواج دادند و گفتمانهایی را پراکندند که در انقلاب مشروطه به بار نشستند.
وی سپس به ویژگیهای نثر نویسندگان مختلف در دورههای روزنامهنگاری در ایران اشاره کرد و گفت: نخستین روزنامهنگاران ایرانی، برآمده از مکتب منشیان درباری، زبانی پرتصنع داشتند. اما بهتدریج چهرههایی در عالم مطبوعات سر برآوردند که قلمی گزارشی و پرتحرک و زبانی موجز داشتند. آنان گاه برای گریز از سد سانسور حکومتی و گاه برای نوآوری نوشتاری، شیوههایی را ابداع کردند. مثلاً انتقادهای خود به حکومت را در ستون «نامههای وارده» به صورتی مطرح میکردند که گرفتار نشوند. میرزا ملکمخان، در روزنامۀ قانون، پدیدآورندۀ سبک خاصی در نثرنویسی شد و به شیوۀ سؤال و جوابِ مکالمهای ادای مقصود کرد. نویسندگان روزنامۀ اختر، طنز و محاورۀ عامیانه را به نثر نوشتاری وارد کردند. محمدحسین فروغی در روزنامۀ تربیت، مسائل مورد نظر خود را در قالبی داستانی و به صورت «خوابنامه» مطرح میکرد.
استاد میرعابدینی در پایان تأکید کرد که این بحث حول تلاشهای نخستین قلمهای مطبوعاتی برای ایجاد تحول در زبان و ادبیات فارسی میگردد.