تاریخچه

گروه شبه‌قارّه در سال ۱۳۷۲ با هدف حفظ و گسترش زبان و ادب فارسی و فرهنگ ایرانی در خارج از مرزهای این سرزمین تأسیس شد. یکی از طرح‌های این گروه تدوین و انتشار دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در شبه‌قارّه است که تا کنون ۵ مجلد آن انتشار یافته است. این دانشنامه به ادوار گوناگون تأثیر و تأثر فرهنگی ایرانیان و اهالی شبه‌قارّه (هند، پاکستان و بنگلادش امروزی) در حوزه‌های زبان و ادبیات فارسی، تاریخ، عرفان و تصوف، ادیان، علوم و فنون و هنرهای مختلف می‌پردازد و می‌کوشد نقش ایرانیان را در ساختن دوره‌هایی از تاریخ، فرهنگ و تمدن شبه‌قارّه، به‌ویژه پس از اسلام و مقارن حکومت سلسله‌های فارسی‌زبان بر این خطّه، روشن سازد.

مدیر گروه

دکتر محمدرضا نصیری

تحصیلات

برخی از آثار

معاون

دکتر مینا حفیظی (عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی)

دستیار علمی

نسیم عظیمی‌پور

اعضای هیئت علمی

ثریا پناهی (دکتری زبان و ادبیات فارسی)، مینا حفیظی (دکتری زبان و ادبیات فارسی)، مهدی رحیم‌پور (دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی)، هدی سیّدحسین‌زاده (دکتری تاریخ)، مسعود فریامنش (کارشناسی ارشد ادیان و عرفان)، نسیم عظیمی‌پور (دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی)، مرتضی قاسمی (دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی)، فاطمه مهری (دکتری زبان و ادبیات فارسی ـ همکاری تا شهریور ۹۷).

گروه‌های تخصصی

۱. گزینش مدخل              (مسئول: زهرا معمر)

۲. نسخه‌شناسی               (مسئول: مهدی رحیم‌پور)

۳. زبان و ادب فارسی        (مسئول: محمد افشین‌وفایی)

۴. ادیان و عرفان               (مسئول: مسعود فریامنش)

۵. تاریخ                          (مسئول: هدی سیّد‌حسین‌زاده)

۶. علوم                            (مسئول: فاطمه مهری ـ همکاری تا شهریور ۹۷)

۷. هنر و معماری              (مسئول: زهرا معمر)

۸. دستور و زبان‌شناسی     (مسئول: ثریا پناهی)

۹. جغرافیا                       (مسئول: زهرا معمر)

۱۰. موسیقی                     (مسئول: هادی آزاد)

گروه ویرایش

محمد افشین‌وفایی، علی بهرامیان (مسئول گروه)، ثریا پناهی، مینا حفیظی، مهدی رحیم‌پور، هدی سیّدحسین‌زاده، نسیم عظیمی‌پور، مسعود فریامنش، مهدی فیروزیان، مرتضی قاسمی، فاطمه مهری (همکاری تا شهریور ۹۷)، گلاله هنری.

گروه‌های پشتیبانی

۱. کتابخانه        (زهره ابراهیمی)

۲. روابط بین‌الملل           (شیوا امیرهدایی)

۳. ترجمه از اردو              (شیوا امیرهدایی)

۴. صفحه‌آرایی  (نرگس عباسی‌پور)

۵. دبیرخانه       (نرگس عباسی‌پور)

۶. حروف‌نگاری              (فاطمه سیدتقوی)

پژوهشگران همکار

محمدرضا عدلی، علی غلامی

شورای علمی دانشنامه در هند

دکتر چندر شیکهر (دبیر شورا)، دکتر ریحانه خاتون، دکتر شریف حسین قاسمی، دکتر آزرمیدخت صفوی.

شورای علمی دانشنامه در پاکستان

دکتر محمد سلیم مظهر(دبیر شورا)، دکتر سید محمد اکرم شاه، دکتر محمد اقبال شاهد، دکتر محمد اقبال مجدّدی.

فعالیت‌ها

به منظور دستیابی به اهداف مورد نظر گروه‌ شبه‌قارّه، دست‌اندرکاران این گروه همواره با پژوهشگران و دانشمندانی از شبه‌قارّه در ارتباط بوده‌اند و کوشیده‌اند با بهره‌گیری از تحقیقات صورت‌گرفته در آنجا و دسترسی به منابع دست‌اول و نسخه‌های خطی فارسی پرشمار موجود در شبه‌قارّه بر غنای دانشنامه بیفزایند. مدخل‌های دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در شبه‌قارّه، باتوجه‌به اشتمال بر موضوعات گوناگون در بخش‌های ادبیات، ادیان و عرفان، تاریخ، علوم، هنر، دستور و زبان‌شناسی، با همکاری بخش‌های گزینش مدخل، تشکیل پروندۀ علمی، تأمین نسخه‌های خطی و پایش و بررسی منابع و ویرایش برای درج در دانشنامه آماده می‌شوند. در این میان، آنچه کار تدوین و انتشار چنین دانشنامه‌ای را از آثار مشابهی که در حوزه‌های دیگر تولید شده است متمایز می‌سازد بیش از هر چیز مهجور بودن تحقیق در حوزۀ شبه‌قارّه و عدم دسترسی به منابع موجود در آنجا (اعم از خطی و چاپی) است که در موارد بسیاری بُعد مسافت، پراکندگی نسخه‌ها در کتابخانه‌های گوناگون و حتی گاه شرایط نامطلوب نگهداری آن‌ها، دسترسی به این‌ نسخه‌ها را دشوار ساخته است. علی‌رغم این دشواری‌ها، از سال ۱۳۹۱ تا کنون، به‌دنبال رایزنی با کتابخانه‌های مختلف داخل و خارج، نزدیک به پنجاه‌هزار عنوان نسخه برای گروه شبه‌قاره تهیه شده است. این نسخه‌ها یا به‌صورت عنوان‌های محدود و بر حسب نیاز برای مقالات دانشنامه تهیه شده، یا کلّ نسخه‌های خطی یک کتابخانه، صرف‌نظر از موضوع آن‌ها، تهیه شده است. بیشترین تعداد نسخه‌های دریافت‌شده از کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، در بیش از ۲۶هزار عنوان است. باقی کتابخانه‌ها عبارت‌اند از: گنج‌بخش (۵۵۰۰ عنوان)، چشمۀ رحمت (۱۰۰۰ عنوان)، کتابخانه‌ای  شخصی در افغانستان (۵۰۰۰ عنوان)، مدرسۀ فورت ویلیام کالج (۵۰۰ عنوان)، کتابخانۀ ملی (۲۰۰۰ عنوان)، رایزنی فرهنگی ایران در هند (۱۵۰۰ عنوان)، مرکز احیا (۲۰۰۰ عنوان)، مرکز میکروفیلم نور (۵۰۰ عنوان)، سایر کتابخانه‌ها (۲۰۰۰ عنوان). برخی از کتابخانه‌هایی که به‌صورت موردی با مراجعه به آن‌ها تصاویر نسخه‌ها دریافت شده است عبارت‌اند از: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، کتابخانۀ آیت‌اللّٰه مرعشی، کتابخانۀ مجمع ذخایر، کتابخانۀ دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، کتابخانۀ مدرسۀ سپهسالار، کتابخانۀ مرکزی تبریز، کتابخانۀ آستان قدس رضوی، کتابخانۀ آیت‌اللّٰه گلپایگانی و چند کتابخانۀ دیگر.

لازم است یادآوری شود که جهت سهولت در تهیۀ نسخه‌ها و استفادۀ بهینه از منابع کتابخانه‌ها، با کوشش‌های بخش نسخه‌شناسی، تفاهم‌نامه‌هایی نیز با دو کتابخانۀ موزۀ ملی ملک و کتابخانۀ ملی به امضا رسیده است.

صرف‌نظر از نسخه‌های خطی، تا کنون بیش از دوازده‌هزار عنوان چاپ سنگی از کتابخانه‌ها و مراکز مختلف علمی و فرهنگی تهیه شده که تصاویر آن‌ها در گروه موجود است. تصاویر نسخه‌های خطی از دو منظر در گروه شبه‌قاره قابل استفاده است:

الف) در ارتقاء سطح کیفی مدخل‌های دانشنامه؛

ب) معرفی نسخه‌های مهم به مصححان و محققان جهت تصحیح و انتشار آن در انتشارات گروه.

گروه شبه‌قارّه در نتیجۀ سیاست‌هایی که به‌ویژه در سال‌های اخیر اتّخاذ کرده است، بر فعالیت‌های خود افزوده و انتشار آثار دیگری را نیز در دستور کار خود قرار داده است. از آن جمله می‌توان به مجلۀ علمی ـ پژوهشی شبه‌قارّه اشاره کرد که در حوزۀ مطالعات شبه‌قارّه و با محوریت زبان و ادب فارسی و فرهنگ ایرانی، به‌عنوان یکی از ویژه‌نامه‌های نامۀ فرهنگستان، از سال ۱۳۹۲ منتشر می‌شود و تا کنون هفت شماره از آن انتشار یافته است. از دیگر فعالیت‌های گروه شبه‌قارّه در این سال‌ها انتشار آثار مرجع زیر است:

  • فهرست نسخ خطی کتابخانۀ دارالمصنفین علامه شبلی نعمانی اعظم‌گره هند، به کوشش کریم نجفی برزگر، ۱۳۹۱؛
  • مجموعه مقالات شاهنامه در شبه‌قارّه، به کوشش مینا حفیظی، ۱۳۹۲؛
  • جلد نخست فهرست مقالات فارسی، اردو، انگلیسی در زمینۀ ایران‌شناسی در شبه‌قارّه، به کوشش مهدی رحیم‌پور، ۱۳۹۲.

افزون بر این، گروه شبه‌قارّه تصحیح و انتشار متون فارسیِ نگاشته‌شده در شبه‌قارّه را که یکی از لوازم اصلی پژوهش در این حوزه به شمار می‌رود، وجهۀ همّت خود قرار داده است. تصحیح انتقادی تاریخ و جغرافیای پنجاب (۱۳۹۲) نوشتۀ سیّد محمد نصرت علی دهلوی، که در روزگار قاجار به قلم سیّد حسین صدرالمعالی شیرازی به فارسی برگردانده شد، به کوشش محمدرضا نصیری، و نیز بحرالمعانی محمد ابن نصیرالدین جعفر مکی حسینی، به کوشش محمد سرور مولایی حاصل همین تلاش است.

تفاهم‌نامه‌ها

  • تفاهم‌نامۀ همکاری‌های پژوهشی ـ فرهنگی بین فرهنگستان زبان و ادب فارسی (ایران) و مرکز تحقیقات فارسی دانشگاه اسلامی علیگر (هندوستان)، ۱۳۹۰؛
  • تفاهم‌نامۀ همکاری‌های پژوهشی ـ فرهنگی بین فرهنگستان زبان و ادب فارسی (ایران) و دانشگاه کشمیر (هندوستان)، ۱۳۹۰؛
  • تفاهم‌نامۀ همکاری‌های پژوهشی ـ فرهنگی بین فرهنگستان زبان و ادب فارسی (ایران) و دانشکدۀ خاورشناسی دانشگاه لاهور (پاکستان)، ۱۳۹۷.

نشست‌های علمی و همایش‌ها

  • یادبود سالروز تولد رابیندرانات تاگور (فتح‌اللّٰه مجتبائی) ـ ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۱؛
  • سیاست‌نامه و فتاوای جهانداری (محمدعلی موحد) ـ ۲۱ آبان ۱۳۹۱؛
  • هند، آغازگر روزنامه‌نگاری فارسی (ناصرالدّین پروین) ـ ۹ خرداد ۱۳۹۱؛
  • استاد نذیر احمد و ادب فارسی (شریف حسین قاسمی و چندر شیکهر) ـ ۱۹ تیر ۱۳۹۱؛
  • نقش سکّه در گسترش زبان و ادب فارسی در شبه‌قارّه (شادروان محسن جعفری مذهب) ـ ۲۴ مرداد ۱۳۹۱؛
  • زبان و ادب فارسی در پاکستان (محمد سلیم مظهر) ـ ۲۶ شهریور ۱۳۹۱؛
  • زبان و ادب فارسی در ژاپن (هاچی اوشی) ـ ۲۹ شهریور ۱۳۹۱؛
  • جغرافیای گسترش زبان فارسی از خلیج فارس تا دریای شرق چین (محمدباقر وثوقی) ـ ۱۱ مهر ۱۳۹۱؛
  • حافظ در شبه‌قارّه (محمد افشین‌وفایی) ـ ۱ آذر ۱۳۹۱؛
  • نازک خیالی اصفهانی و دورخیالی هندی (محمود فتوحی)، ۷ اسفند ۱۳۹۱؛
  • فرهنگ‌نویسی در شبه‌قارّه، از ابتدا تا قرن ۱۰ هجری (علی‌اشرف صادقی) ـ ۷ آبان ۱۳۹۲؛
  • دستورنویسی در شبه‌قاره (منصور ثروت) ـ ۶ آذر ۱۳۹۲؛
  • همایش بین‌المللی «ایران و هند، دو فرهنگ بزرگ: نگاهی به گذشته و چشم‌انداز آینده» ـ چهارم و پنجم خرداد ۱۳۹۵؛
  • همایش بین‌المللی «مطالعات شبه‌قارّه» با همکاری دانشگاه ماربوگ آلمان ـ اول و دوم اسفند ۱۳۹۵.

برنامه‌های علمی پیش رو در سال ۱۳۹۷

  • نشست علمی گروه شبه‌قارّه با همکاری بخش فرهنگی سفارت هند
    با عنوان خان‌خانان؛
  • نشست علمی گروه شبه‌قارّه با همکاری بخش فرهنگی سفارت هند
    با عنوان هند ـ همایون ـ ایران؛
  • نشست علمی گروه شبه‌قارّه با همکاری بخش فرهنگی سفارت هند
    در موضوع «بررسی آثار و افکار داراشکوه»؛
  • همایش بین‌المللی «مطالعات ادبی شبه‌قارّه و آسیای صغیر» ـ پنجم و ششم اسفند ۱۳۹۷.