تاریخچه

مطالعه و پژوهش در زمینۀ زبان‌ها و گویش‌های ایرانی در ابتدای تأسیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در دو گروه مجزّای «زبان‌های ایرانی» و «گویش‌شناسی» آغاز شد. تشکیل گروه زبان‌های ایرانی در اسفندماه سال ۱۳۷۰ به تصویب رسید و در اردیبهشت‌ماه سال ۱۳۷۱ با مدیریت شادروان دکتر بهمن سرکاراتی آغاز به کار کرد. پس از استعفای ایشان در بهمن‌ماه ۱۳۸۳، دکتر بدرالزّمان قریب به این سمت منصوب شد. تشکیل گروه گویش‌شناسی نیز در اسفندماه سال ۱۳۷۰ به تصویب رسید و در اردیبهشت‌ماه ۱۳۷۱ با مدیریت شادروان دکتر احمد تفضّلی آغاز به کار کرد.

نام گروه گویش‌شناسی در تیرماه ۱۳۸۴ به «گویش‌های ایرانی» تغییر یافت. پس از درگذشت دکتر تفضّلی در سال ۱۳۷۵ شادروان دکتر بهمن سرکاراتی به این سمت منصوب شد و در پی استعفای ایشان، از سال ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۲ دکتر بدرالزّمان قریب سرپرستی افتخاری گروه را عهده‌دار بود و از سال ۱۳۸۳ رسماً به مدیریت گروه منصوب شد.

دو گروه «زبان‌های ایرانی» و «گویش‌های ایرانی» در اردیبهشت سال ۱۳۸۹ ادغام شدند و گروه جدید با نام زبان‌ها و گویش‌های ایرانی به مدیریت دکتر حسن رضائی باغ‌بیدی آغاز به کار کرد.

در اردیبهشت سال ۱۳۹۵، به سبب عزیمت دکتر حسن رضائی باغ‌بیدی به ژاپن، مدیریت گروه به دکتر محمّدتقی راشد محصّل سپرده شد.

هدف‌ها

  • دستیابی به شناختی بهتر از ویژگی‌‌های آوایی، صرفی، نحوی و واژگانی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی (ایرانی باستان، ایرانی میانه و ایرانی نو) با بررسی و بازنگری آثار برجای‌‌مانده، یا با بهره‌گیری از پژوهش‌های میدانی‌؛
  • دستیابی به شناختی بهتر از تحولات تاریخی و جغرافیایی زبان فارسی و دیگر زبان‌ها و گویش‌های ایرانی‌؛
  • شناسایی و ثبت اطلاعات مربوط به زبان‌ها و گویش‌های ایرانی در معرض نابودی؛
  • تهیۀ فرهنگ‌های تخصصی در زمینۀ زبان‌ها و گویش‌های ایرانی.

مدیر گروه

دکتر محمدتقی راشدمحصل (استاد تمام بازنشستۀ گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)

تحصیلات

دکتری فرهنگ و زبان‌های باستانی‌

برخی از آثار

واژه‌های گویشی در نوشته‌های ابوریحان بیرونی؛ درآمدی بر دستور زبان اوستایی؛ گزیده‌های زاداسپرم؛ نجات‌بخشی در ادیان؛ زند بهمن‌یسن؛ کتیبه‌های ایران باستان؛ سروش یسن؛ اوستا؛ وزیدگی‌های زاداسپرم؛ گزیده‌های زاداسپرم؛ دینکرد هفتم؛ راهنمای زبان سنسکریت.

معاون گروه

محمد حسن‌دوست (کارشناسی زبان و ادبیات فارسی، دکتری فرهنگ و زبان‌های باستانی، عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی)

اعضای هیئت علمی

جمیله حسن‌زاده (کارشناسی باستان‌شناسی، کارشناسی ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی)، مریم رضایی (کارشناسی مترجمی زبان آلمانی، کارشناسی ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی)، یلدا شکوهی (کارشناسی کتابداری، کارشناسی ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی)، لیلا عسکری (کارشناسی زبان روسی، کارشناسی ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی)، میترا فریدی (کارشناسی تاریخ، کارشناسی ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی)، علی مصریان (کارشناسی مترجمی زبان انگلیسی، کارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی).

پژوهشگران

مینا سلیمی (دکتری فرهنگ و زبان‌های باستانی)،  مجید طامّه (دکتری فرهنگ و زبان‌های باستانی)، لیلا نوری کشتکار (کارشناسی ارشد فرهنگ و زبان‌های باستانی)، عفت امانی (کارشناسی ارشد ایران‌شناسی).

فعالیت‌ها

طرح‌های در دست اجرا

۱. واژه‌نامۀ موضوعی زبان‌های باستانی ایران

نوع طرح: کاربردی

هدف طرح: چاپ و انتشار فرهنگ‌های کوچک موضوعی و در نهایت چاپ و انتشار کتابی مرجع تحت عنوان واژه‌نامۀ موضوعی زبان‌های باستانی ایران که در بررسی‌های ریشه‌شناختی زبان فارسی و دیگر زبان‌های ایرانی به کار خواهد آمد و راهنمایی ارزنده برای گروه‌های واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی خواهد بود.

دامنۀ طرح: در این طرح واژه‌های دو زبان ایرانی باستان (اوستایی و فارسی باستان)، دو زبان ایرانی میانۀ غربی (پارتی و فارسی میانه) و چهار زبان ایرانی میانۀ شرقی (بلخی، ختنی، خوارزمی و سُغدی) گردآوری و طبقه‌بندی خواهد شد.

۲. تدوین گنجینۀ گویش‌های ایرانی

هدف: گردآوری گویش‌های ایرانی بر اساس تحقیقات میدانی

به‌منظور اجرای این طرح، در سال ۱۳۹۰ فراخوان گردآوری گویش‌های ایرانی از طریق وبگاه فرهنگستان اعلام شد که در پی آن تا کنون گویش‌های بسیاری گردآوری و به گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانی ارسال و منتشر شده است. در این فراخوان آمده است که پژوهشگران علاقه‌مند به گردآوری زبان‌ها و گویش‌های ایرانی می‌توانند درخواست کتبی خود را به‌همراه خلاصه‌ای از سوابق پژوهشی خود، به دفتر گروه زبان‌ها و گویش‌های ایرانی ارسال کنند یا با شمارۀ تلفن ۸۸۶۴۲۴۹۳ تماس بگیرند.

طرح‌های اجراشده

  • بررسی ریشه‌شناختی افعال در زبان فارسی و انتشار آن در سال ۱۳۸۷؛
  • بخش نخستِ طرح واژه‌نامۀ موضوعی زبان‌های باستانی ایران: بدن انسـان و جانـوران، نـام‌هـای جانـوران (۱۳۹۰)؛
  • بخش دوم طرح واژه‌نامۀ موضوعی زبان‌های باستانی ایران: گیاهان و اندام‌های گیاهی، خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها (۱۳۹۱) همراه با نمونه‌های بازبینی‌شدۀ دفتر اوّل و دوم (۱۳۹۵).

سایر فعالیت‌ها

کتاب

نگاهی به گویش‌نامه‌های ایرانی (مجموعه‌ای از نقدها و بررسی‌ها)، ۱۳۷۹

فرهنگ زرقان (واژه‌نامۀ لهجۀ فارسی مردم زرقان فارس)، ۱۳۸۰

لهجۀ تهرانی، ۱۳۸۰

نامۀ سیرجان (واژه‌ها و اصطلاحات لهجۀ سیرجانی)، ۱۳۸۰

بررسی گویش فینی، ۱۳۸۱

فرهنگ گویش دوانی، ۱۳۸۱

واژه‌نامۀ گویش بختیاری چهارلنگ، ۱۳۸۱

گویش راجی هنجن، ۱۳۸۳

بررسی خرده‌گویش‌های منطقۀ قصران، ۱۳۸۴

واژه‌نامۀ گویش قاین، ۱۳۸۵

گویش مُشکنان، ۱۳۸۶

۷ جلد از گویش‌های استان فارس طی سال‌های ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۳ (جمعاً ۶۳ گویش)

 گویش‌های استان اصفهان (۱) (شامل ۶ گویش) ۱۳۹۰

گویش‌های استان اصفهان (۲) (شامل ۹ گویش) ۱۳۹۴

گویش‌های استان اصفهان (۳) (شامل ۹ گویش) ۱۳۹۵

هفت گویش از حاشیۀ زاگرس، ۱۳۹۶

گویش‌های استان مازندران (۱) (شامل ۹ گویش) ۱۳۹۴

گویش‌های استان مازندران (۲) (شامل ۷ گویش) ۱۳۹۴

گنجینۀ گویش‌های ایرانی (تاتی خلخحال) (شامل ۹ گویش) ۱۳۹۴

 گنجینۀ گویش‌های ایرانی (استان کرمانشاه) (شامل ۹ گویش) ۱۳۹۴

ویژه‌نامه

۷ شماره ویژه‌نامۀ گویش‌شناسی (۱۳۸۲ تا ۱۳۸۷)

یک شماره ویژه‌نامۀ زبان‌های ایرانی (۱۳۸۴)

شمارۀ اول تا هشتم ویژه‌نامۀ زبان‌ها و گویش‌های ایرانی (۱۳۹۱-۱۳۹۷) و انتشار نسخۀ رقمی (دیجیتال) آن‌ها بر روی وبگاه فرهنگستان.

هم‌اندیشی

برگزاری نخستین هم‌اندیشی گویش‌شناسی ایران (۱۳۸۰)

مجموعه‌مقالات

مجموعه‌ مقالات نخستین هم‌اندیشی گویش‌شناسی ایران (۱۳۸۱)

جزوه

کتاب‌شناسی گویش‌‌های ایرانی (۱۳۸۰)

فهرست پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و دکتری در زمینۀ گویش‌های ایران (۱۳۸۰)

معرفی زبان‌ها و گویش‌های ایران (۱۳۸۰)

راهنمای گردآوری گویش‌ها (۱۳۹۰، ویراست دوم: ۱۳۹۱)