گروه دستور زبان فارسی‌ و رسم‌الخط

هدف‌ها

یکی از اهداف گروه دستور تدوین دستور زبان فارسی امروز است. این دستور صرفاً جنبۀ توصیفی دارد و بر اساس نظریۀ ساختارگرایی خواهد بود، اما به هیچ‌یک از شاخه‌های این نظریه به طور اخص وابسته نیست و به‌عکس، از تمام دستاوردهای این نظریه‌ها و نیز دیگر نظریه‌های زبان‌شناختی استفاده خواهد کرد. به‌عنوان پیش‌درآمدی در جهت نیل به وظیفه و هدف فوق، گروه دستور پژوهش‌هایی را انجام داده و پژوهش‌هایی در دست اجرا دارد.

طرح‌های خاتمه‌یافته

تهیه و تنظیم جزوۀ دستور خطّ فارسی بر اساس طرح «تدوین دستور خطّ مصوّب فرهنگستان»؛

طرح «وضعیت دستور در نظام آموزشی پیش از دانشگاه»: در این پژوهش جدیدترین کتاب‌های زبان و ادبیات فارسی دوره‌های ابتدایی، راهنمایی، دبیرستان و پیش‌دانشگاهی بررسی شد. نتایج این طرح در قالب مقاله‌ای در پنجمین همایش زبان‌شناسی (۲۱-۲۲ اسفند ۱۳۷۹، دانشگاه علامه طباطبایی) ارائه شد و در مجموعه مقاله‌های پنجمین همایش زبان‌شناسی به چاپ رسید.

طرح «بررسی تحلیلی دستورهای زبان فارسی»: در این طرح دستورهای عمده‌ای که تا به امروز برای زبان فارسی معاصر به زبان انگلیسی و فارسی نوشته شده‌است (مجموعاً شصت عنوان کتاب دستور، ۱۳ عنوان به زبان انگلیسی و ۴۷ عنوان به زبان فارسی) مدّ نظر بوده است. این دستورها از‌لحاظ ویژگی‌های صوری (انگیزه، نوع شواهد، رسم‌الخط، کتابنامه و…) و محتوایی (نظم منطقی مطالب، بحث شاخص،…) بررسی شده‌اند. نتایج این طرح در قالب مقاله‌ای در نخستین هم‌اندیشی دستور زبان فارسی (۲۹-۲۸ بهمن ۱۳۸۲، فرهنگستان زبان و ادب فارسی) ارائه و در ویژه‌نامۀ دستور (شمارۀ ۲) چاپ شده ‌است.

طرح «تدوین فرهنگ املایی بر اساس دستور خطّ فارسی مصوّب فرهنگستان»: این طرح از دو مرحله تشکیل شده است. در مرحلۀ نخست، تهیۀ فهرستی از واژه‌های مرکّب و ترکیب‌های فارسی (ترکیب‌های پیشوندی و پسوندی و جز آن) و واژه‌های دخیل عربی و خارجی، با مراجعه به چند فرهنگ معتبر فارسی، مدّ نظر بوده است تا به کمک آن مراجعه‌کننده به‌آسانی بتواند به صورت صحیح املای واژه، ازنظر اتصال و انفصال یا شکل نوشتاری آن، دست یابد. این فرهنگ نخستین بار درسال ۱۳۸۵ با عنوان فرهنگ املایی خطّ فارسی به چاپ رسید و تاکنون هفت بار تجدید چاپ شده است. در این فرهنگ حدود سی‌هزار مدخل گنجانده شده است.

مرحلۀ دوم طرح «تدوین فرهنگ املایی خطّ فارسی»: این مرحله از دو بخش تشکیل شده است: الف) درج ارجاعات مربوط به هر مدخل در مقابل آن و قاعده‌ای که ضبط مدخل بر اساس آن در دستور خطّ فارسی انتخاب شده ‌است، با ذکر شمارۀ صفحه و بند دستور خطّ فارسی؛ ب) آوردن آوانویسی کلماتی که در خطّ فارسی تلفظ دقیق آن‌ها درج نشده است (row/ru). بخش نخست این مرحله انجام پذیرفته و بخش دوم نیز در دست انجام است.

طرح «واژه ـ دستور زبان فارسی»: ‌این طرح در قالب یک بانک اطلاعاتی، ویژگی‌های دستوری واژگان زبان فارسی را جهت استفادۀ پژوهشگران آماده می‌کند. واژه‌های گردآوری‌شده در این بانک اطلاعاتی در مقوله‌های مختلف بررسی‌ می‌شوند و اطلاعات مربوط، به‌صورت جدولی با علامت‌های دوتایی، کلیۀ ویژگی‌های موجود را درتک‌تک واژه‌ها و با ارجاع به پیکرۀ زبانی، نشان می‌دهند و زمینۀ مطالعه و بررسی ویژگی‌های صرفی ‌و نحوی واژه‌های زبان فارسی را فراهم می‌آورند. ‌این طرح در حال حاضر فقط در حوزۀ  صفت‌های زبان فارسی انجام پذیرفته و در طی آن بیش از چهارهزار صفت زبان فارسی معاصر، با استفاده از فرایندهای صرفی و نحوی شناخته‌شده از زبان فارسی بررسی شده‌اند. نتایج حاصل از این طرح در قالب مقاله‌ای در نخستین هم‌اندیشی دستور زبان فارسی ارائه و در ویژه‌نامۀ دستور (شمارۀ ۲) چاپ شد.

برگزاری نخستین هم‌اندیشی دستور زبان فارسی: گروه دستور فرهنگستان زبان و ادب فارسی در روزهای ۲۸ و ۲۹ بهمن ماه ۱۳۸۲ نخستین هم‌اندیشی دستور زبان فارسی را با حضور جمعی از استادان، صاحب‌نظران و علاقه‌مندان به مسائل دستور، برگزار کرد. در این هم‌اندیشی مجموعاً ۲۱ مقاله ارائه شد. محور اصلی سخنرانی‌ها توصیف انواع ساخت‌های صرفی‌ و نحوی زبان فارسی، با بهره‌گیری از نظریه‌های زبان‌شناختی بود. مقاله‌های ارائه‌شده در این هم‌اندیشی به‌صورت ضمیمۀ نامۀ فرهنگستان منتشر شد.

بررسی روزنامه‌های پرشمار و نشریات معتبر علمی ازنظر رسم‌الخط و استخراج موارد تخطّی از دستور خطّ فارسی، برای همایش زبان فارسی و مطبوعات و ارائۀ گزارش آن در قالب مقاله‌ای برای درج در مجلۀ دستور.

بررسی ۳۱ عنوان از جدیدترین کتاب‌های درسی وزارت آموزش‌وپرورش ازنظر رسم‌الخط، به‌منظور یکدست‌سازی و پیروی از الگویی واحد در رسم‌الخطّ کتاب­های درسی‌ آموزش‌وپرورش در مقاطع مختلف تحصیلی. نتایج مربوط به این بررسی در جلسۀ مورَّخ ۱۹/۲/۱۳۹۰ شورای فرهنگستان ارائه و در قالب  گزارشی برای اِعمال در کتاب­های درسی به سازمان پژوهش‌وبرنامه‌ریزی آموزشی ارسال شد.

بررسی فایل دادگان فارس‌واژه، مشتمل بر ۷۳۰۰۰ واژه، ازنظر رعایت قواعد دستور خطّ مصوب فرهنگستان برای گروه زبان و رایانه.

سایر فعالیت‌ها

تعامل و همکاری با وزارت آموزش‌وپرورش برای ایجاد هماهنگی بیشتر میان دو سازمان، ازنظر رعایت مصوّبات فرهنگستان در کتاب‌های درسی. به‌منظور نیل به این هدف، کتاب‌های فارسی دوم و ششم ابتدایی ازنظر رسم‌الخط و انطباق آن با دستور خطّ فرهنگستان بررسی شدند و نتایج آن در قالب گزارشی برای آن سازمان ارسال گردید. همچنین مقاله‌ای باعنوان «رسم‌الخطّ یکسان در کتاب‌های درسی» تألیف و در نخستین نشست علمی گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، با حضور مؤلفان کتاب‌های درسی وزارت آموزش‌وپرورش، ارائه شد. تهیۀ نکات اصلی تخطّی از دستور خطّ فرهنگستان در قالب جدولی به‌همراه ویراست جدید فرهنگ املایی و لوح فشردۀ واژه‌های مصوّب برای دفتر چاپ و توزیع سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی وزارت آموزش‌وپرورش برای اِعمال در کتاب‌های درسی.

تعامل و همکاری با صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران از طریق مصاحبه و شرکت در برنامه‌های رادیویی برای معرفی فعالیت‌های پژوهشی گروه دستور و موضوعات مرتبط با جزوۀ دستور خط فارسی مصوّب فرهنگستان، همچنین مشخص نمودن تلفظ صحیح واژه‌هایی که بیش از یک تلفظ دارند و تهیۀ  جدول‌هایی برای درج این واژه‌ها و ارسال گزارش آن به مسئول دفتر ارتباط با صداوسیما در دو نوبت (جمعاً ۲۸۹ واژه).

تعامل و همکاری با دانشگاه پیام نور در جهت تحقق مندرجات تفاهم‌نامۀ منعقدشده بین فرهنگستان و دانشگاه پیام‌نور، به‌ویژه در خصوص رعایت قواعد رسم‌الخط فرهنگستان در کتاب‌های درسی آن دانشگاه.

تعامل و همکاری با گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی از طریق داوری و ارزیابی برخی روزنامه‌ها و خبرگزاری‌ها برای جشنوارۀ مطبوعات.

بررسی کتاب کلیله‌ودمنه، تصحیح مجتبی مینوی، ازنظر رسم‌الخط و استخراج موارد عدم انطباق با دستور خطّ فارسی و ارائۀ گزارش مختصری در خصوص آن. در حال حاضر بررسی مفصّل آن در دست انجام است.

بررسی ترجمۀ قرآن مجید (۶۰۴ صفحه) ازنظر رسم‌الخط و ویرایش فنی.

تألیف و اصلاح مقاله‌ای با عنوان «بررسی به‌کارگیری دستور خطّ مصوّب فرهنگستان در کتاب­های درسی آموزش‌وپرورش و نیز مطبوعات پرشمار و نشریات معتبر علمی»، برگرفته از طرح «بررسی کتاب‌های درسی جدید آموزش‌وپرورش» و نیز همایش «زبان فارسی و مطبوعات».

تهیۀ گزارشِ بررسی نرم‌افزار «نگار»، نرم‌افزار ویرایش متن. این گزارش با مشارکت گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی فرهنگستان تهیه شد.

عضویت در کارگروه کاربست مصوّبات فرهنگستان، از زیرمجموعه‌های گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی و شرکت در جلسات آن (جمعاً یازده جلسه) جهت یافتن راهکارهایی برای اِعمال مصوبات فرهنگستان در آموزش‌وپرورش و نیز حسن اجرای آن‌ها.

استخراج بیش از ۴۰۰ مقالۀ مرتبط با مسائل دستور زبان فارسی از نشریات علمی و تهیۀ نسخه‌ای از آن‌ها جهت استفاده در «مرکز مطالعات دستور زبان فارسی در گرکان».

تهیۀ فهرست واژه‌های مرکّبی که جزء دوم آن‌ها بن مضارع است و تعیین بسامد آن‌ها و بررسی پیوسته و گسسته‌نویسی و تعیین بسامد واژگان مرکّب فوق که دلالت بر تعیّن و تشخّص حقوقی دارند.

شرکت در جلسات گروه واژه‌گزینی زبان‌شناسی و آماده‌سازی ۱۸۳ مدخل که در سه نوبت تعداد ۹۵ مدخل آن در شورای فرهنگستان به تصویب رسید.

بررسی «شیوه‌نامۀ ویرایش مواد آموزشی» سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، تنظیمی دکتر حسین داودی، و استخراج موارد تخطی از دستور خطّ مصوّب فرهنگستان.

پیگیری مراحل مختلف طراحی و تدوین نرم‌افزار به‌کارگیری دستور خطّ فارسی بر روی رایانه در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

بررسی جزوۀ «راهنمای ویرایش مواد آموزشی» (۱۴/۱۰/۱۳۸۸).

طرح های در دست اجرا

انتشار ویژه‌نامۀ دستور: ویژه‌نامۀ دستور، وابسته به نامۀ فرهنگستان، با هدف متمرکز کردن نشر پژوهش‌های مرتبط با صرف ‌‌و نحو زبان فارسی برنامه‌ریزی شده و تا کنون سیزده شمارۀ آن به‌ چاپ ‌رسیده است. در حال حاضر مراحل آماده‌سازی مقالات (داوری، ویرایش علمی‌ و فنی، حروف‌نگاری و مقابله) شمارۀ چهاردهم ویژه‌نامۀ دستور در دست انجام است.

طرح «بازنگری دستور خط مصوب فرهنگستان»: ازآنجاکه از انتشار چاپ نخست جزوۀ «دستور خط فارسی مصوب فرهنگستان» تا کنون حدود پانزده سال می‌گذرد، باتوجه‌به نیازهای روز و سرعت رشد فناوری اطلاعات، نیاز به بازنگری جزوۀ دستور خط و به‌روزرسانی آن بیش از پیش احساس می‌شد؛ ازاین‌رو، گروه دستور و رسم‌الخط زبان فارسی بر آن شد تا با تشکیل کارگروهی متشکل از برخی اعضای پیوستۀ فرهنگستان و کارشناسان این سازمان و دو نفر از کارشناسان خارج از فرهنگستان که در زمینۀ شیوۀ نگارش خط فارسی صاحب تجربه و نظر هستند، این مهم را محقق سازد. این کارگروه در سال ۹۶ تشکیل شد و کار خود را آغاز کرد. برای به انجام رساندن این طرح ابتدا مجموعه‌ای از پیشنهادهای رسیده در زمینۀ دستور خطّ مصوب فرهنگستان فراهم آمد و سپس این پیشنهادها دسته‌بندی و اولویت‌های آن مشخص شد و در قالب جزوه‌ای ۶۹صفحه‌ای برای طرح و بررسی در کارگروه بازنگری دستور خط فارسی فرهنگستان ارائه گشت. سپس مجموعۀ فراهم‌آمده برای برخی صاحب‌نظران و دست‌اندرکاران نگارش و ویرایش، جهت اعلام نظر، ارسال شد. پس از دریافت نظریات و بررسی و دسته‌بندی آن‌ها در گروه، ماحصل کار در جلساتِ کارگروه بازنگری دستور خط فرهنگستان طرح شد و مورد بررسی قرار گرفت. تا کنون پانزده جلسۀ کارگروه مذکور تشکیل و در مورد نکات طرح‌شده تصمیماتی اتخاذ شده است. تصمیمات اتخاذشده در این کارگروه، برای تصویب نهایی، به شورای فرهنگستان خواهد رفت.

طرح «بررسی و تدوین نشانه‌های سجاوندی متمم دستور خطّ فارسی»: مقصود از سجاوندی (نشانه‌گذاری یا نقطه‌گذاری) که یکی از بخش‌های مهم ویرایش فنی است، آشنایی با شیوۀ کاربرد نشانه‌هایی است که امروز در نوشته‌ها به کار می‌رود و به یاری آن‌ها خواندن مطالب به صورتی درست‌تر و آسان‌تر انجام می‌پذیرد. ازآنجاکه در زندگی امروزی سهولت و سرعت از لوازم هر کار است، و این قبیل نشانه‌ها در هموارسازی و شفاف‌سازی متن نقش کلیدی دارند، ارائۀ قواعدی برای نحوۀ کاربرد آن‌ها بسیار ضروری است. برای انجام این طرح ابتدا گزارشی در خصوص ضرورت اجرای آن به شورای مدیران گروه‌ها ارائه شد. این طرح در تاریخ ۲۹/۱/۱۳۹۰ به تصویب رسید. بررسی این طرح، پس از اتمام طرح «بازنگری دستور خط مصوب فرهنگستان»، در دستور کارِ گروه دستور و رسم‌الخط زبان فارسی قرار دارد. مراحل انجام طرح به شرح زیر است:

  • شناخت و گردآوری منابع مرتبط با موضوع؛
  • استخراج کلیۀ نکات مرتبط با موضوع از منابع گردآوری‌شده؛
  • دسته‌بندی و معرفی انواع نشانه‌ها و موارد استعمال آن‌ها به‌همراه نمونه‌هایی برای هریک از آن‌ها؛
  • تهیۀ گزارشی از نتایج حاصل از بررسی مطالب استخراج‌شده و ارائۀ آن در کارگروه مربوطه جهت بررسی و اتخاذ تصمیم؛
  • ارائۀ تصمیمات کارگروه به شورای فرهنگستان جهت تصویب نهایی.

نشانه‌هایی‌که در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفته‌اند عبارت‌اند از:

نقطه، ویرگول، نقطه‌ویرگول، دونقطه، علامت سؤال، علامت تعجّب، علامت تعلیق، علامت نقل‌قول، خط (خط‌فاصله، نیم‌خط‌فاصله) که نقش اصلی دارند. علائم دیگر نیز عبارت‌اند از: پرانتز، قلاب، خطّ مورب، پیکان، ستاره، خط ممتد، ابرو (خط تاب‌دار)، علامت بند (پاراگراف)، خطّ موازی، علامت تکرار، علائم هندسی و خطّ مساوی.

در حال حاضر این علائم بررسی شده‌اند و گزارش آن برای طرح در کارگروه بازنگری دستور خط فارسی مصوب فرهنگستان در دست تهیه است:

ــ بررسی برخی از قواعد نگارش متون ریاضی و فیزیک و نیز مواد شیمیایی در ادامۀ طرح «تدوین نشانه‌های سجاوندی متمم دستور خط فارسی». نثر ریاضی فارسی آمیخته‌ای است از کلمه‌ها و جمله‌های فارسی با نمادهای خاص ریاضی و حروف لاتینی و عباراتی متشکل از این حروف و نمادها. این درآمیختگی که گزیری هم از آن نیست، منشأ دشواری‌های فراوانی است که نویسندگان و مترجمان متن‌های ریاضی دائماً با آن‌ها درگیرند. منظور از متن ریاضی هر متنی است که این‌گونه نمادها و عبارت‌ها در آن به کار می‌روند، و شامل بسیاری از متن‌های مربوط به فیزیک و مهندسی و شیمی هم می‌شود. ناچار باید قراردادهایی وضع کرد و به کار برد تا خواننده دچار بدفهمی نشود. این بررسی در جهت یافتن راهکارهایی برای مواجهه با این پیچیدگی‌ها و مشکلات و مرتفع ساختن آن‌ها انجام می‌پذیرد.

ویژه‌نامۀ دستور

ویژه‌نامۀ دستور، وابسته به نامۀ فرهنگستان، با هدف متمرکز کردن نشر پژوهش‌های مرتبط با صرف ‌‌و نحو زبان فارسی برنامه‌ریزی شده است. در دستور کار این ویژه‌نامه انتشار مقاله‌های صرفاً توصیفی و نیز مقاله‌های توصیفی و نظری قرار دارد. نخستین شمارۀ این ویژه‌نامه در اسفندماه ۱۳۸۳ منتشر شد و تا کنون چهارده شماره از آن به چاپ ‌رسیده‌ ‌است و در حال حاضر مراحل آماده‌سازی مقالات شمارۀ ۱۵ ویژه‌نامۀ دستور (داوری، ویرایش علمی و فنّی، حروف‌نگاری و مقابله) در دست انجام است.

مدیر گروه

دکتر محمد دبیرمقدم (استاد دانشگاه علامه طباطبائی)

تحصیلات

کارشناسی زبان‌انگلیسی، مدرسۀ عالی ترجمه (۱۳۵۴)

کارشناسی ارشد زبان‌شناسی همگانی، دانشگاه تهران (۱۳۵۶)

کارشناسی ارشد زبان‌شناسی نظری، دانشگاه ایلینوی امریکا (۱۳۵۸)

دکتری زبان‌شناسی نظری، دانشگاه ایلینوی امریکا (۱۳۶۱)

برخی از آثار

زبان‌شناسی نظری: پیدایش و تکوین دستور زایشی، پژوهش‌های زبان‌شناختی فارسی، مجموعه‌مقاله‌های نخستین کنفرانس زبان‌شناسی، مجموعه‌مقاله‌های سومین کنفرانس زبان‌شناسی، مجموعه‌مقاله‌های پنجمین کنفرانس زبان‌شناسی؛ مجموعه‌مقاله‌های هفتمین کنفرانس زبان‌شناسی؛ مجموعه‌مقاله‌های هشتمین کنفرانس زبان‌شناسی.

اعضای شورای علمی

حسن انوری، یداللّٰه ثمره، علی رواقی، احمد سمیعی (گیلانی)، علی‌اشرف صادقی، سلیم نیساری.

اعضای گروه

هیئت علمی: زهرا زندی مقدم