تاریخچه

تعریف

دانشنامۀ زبان و ادب فارسی دانشنامه‏ای است اختصاصی، در شش جلد در معرّفی اهمّ اطّلاعات مربوط به زبان و ادب فارسی، در همۀ شاخه‏های آن. اگر دانشنامه‏ها را، به اعتبار حجم مطالب آن‌ها، به مختصر و مفصّل، و به اعتبار محتوا، به اختصاصی و عمومی، و به اعتبار شیوۀ تنظیم و عرضۀ مقالات آن‌ها به الفبایی و موضوعی، و به اعتبار سندیّت اقوال مذکور در مقالات، به مُبتَنی و غیرمُبتَنی بر نظام ارجاعی تقسیم کنیم، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی دانشنامه‏ای مختصر، اختصاصی، الفبایی و مبتنی بر نظام ارجاعی است. مختصر است، زیرا تنها به اهمّ موضوعات مربوط به حوزۀ خود می‏پردازد؛ اختصاصی است، زیرا مختصّ به موضوعات متنوّع مربوط به زبان و ادب فارسی است؛ الفبایی است، زیرا مدخل‌های آن، برای سهولت مراجعه به آن‌ها، مانند مدخل‌های فرهنگ لغت، به ترتیب حروف الفبا مرتّب شده است؛ و مبتنی بر نظام ارجاعی است، زیرا اقوال و روایات مهمّ مذکور در متن مقالات مستند به اسناد مأخوذ از منابع موثّق و معتبر است (برای اطّلاعات بیشتر، نک: مقدّمۀ دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، ج ۱).

موضوعات دانشنامه به شرح زیر است:

رجال: شامل احوال شاعران فارسی‏زبان از پیش از رودکی تا معاصر، احوال صاحبان آثار و احوال مستشرقانی که در حوزۀ ادب فارسی پژوهش کرده‏اند؛

آثار: شامل معرّفی آثار مهمّ ادبی به زبان فارسی یا معرّفی آثار مرجع فارسی‏زبانان به زبان عربی و نیز آثار خارجی مهمّ ترجمه‌شده به زبان فارسی؛ ادبیات پیش از اسلام؛ اسطوره‏های ایرانی؛ اَعلام شاهنامه؛ جشن‌ها و آیین‌ها؛ دستور زبان فارسی؛ اصطلاحات بلاغت؛ اصطلاحات عروض و قافیه؛ اصطلاحات زبان‏شناختی؛ اصطلاحات عرفان و تصوّف؛ اصطلاحات نظم و نثر؛ قالب‌های شعری؛ انواع ادبیات؛ انواع ادبی؛ انجمن‌های ادبی؛ سبک‌های ادبی؛ اماکن و ابنیۀ تاریخی و جغرافیایی مهم؛ زبان‌های ایرانی.

سازمان دانشنامه

سازمان دانشنامه به طور کلّی شامل دو بخش است: شورای علمی دانشنامه و گروه دانشنامۀ زبان و ادب فارسی.

شورای علمی دانشنامه متشکل است از اعضای شورای فرهنگستان که در حوزه‏های علمی دانشنامه تخصّص دارند. وظیفۀ شورا، تعیین سیاست و خطّ‌مشی کلّی دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، بررسی موضوع‌های مدخل‌ها، تصویب آن‌ها و همکاری در معرّفی محقّقان در تألیف مقاله‏هاست.

سازمان داخلی گروه دانشنامۀ زبان و ادب فارسی از شش بخش عمده به شرح زیر تشکیل شده است که زیر نظر مدیر گروه فعّالیت می‏کند.

۱. بخش معاونت، سفارش و پیگیری مقالات

به سبب اهمّیت وظیفۀ سفارش مقالات و پیگیری آن‌ها، مسئولیت آن بر عهدۀ معاونت گروه نهاده شده است. از دیگر مسئولیت‌های معاونت گروه، ادارۀ امور اجرایی گروه و اجرای وظایف محوّله از سوی مدیر گروه است. در سفارش و پیگیری مقالات، سعی دانشنامه بر آن است که از استادان و متخصّصان فن در تألیف مقالات استفاده شود.

۲. بخش مرجع‏شناسی و ادارۀ کتابخانه مرجع

کتابخانۀ گروه حدود سه‏هزار جلد کتاب دارد. از این کتاب‌ها که بیشتر آن‌ها کتاب‌های مرجع است، برای تهیۀ پروندۀ علمی مقالات استفاده می‏شود. در این بخش سعی می‏شود که منابع بر اساس مدخل‌های دانشنامه تهیه شود. کتابخانه متصدّیان بخش تشکیل پروندۀ علمی را در وارسی منابع و تهیۀ مشخّصات کتاب‏شناختی آن‌ها یاری می‏کند.

۳. بخش تشکیل پروندۀ علمی و وارسی منابع و نمونه‏خوانی

این بخش بعد از بخش سفارش و پیگیری مقالات مهم‏ترین بخش دانشنامه است. متصدّیان این بخش مقاله‏ای را که از خارج از گروه دریافت می‏شود از جهت منابع بررسی می‏کنند. آن قسمت از منابع که در کتابخانۀ مرجع موجود است روگرفت می‏شود. منابعی که در کتابخانۀ گروه موجود نیست از طریق کتابخانه‏های دیگر تهیه می‏شود. بدین معنی که متصدّی کتابخانه، از طریق ارتباط با کتابخانه‏های دیگر، معلوم می‏کند که منابع مورد نیاز را کدام کتابخانه‏ها دارند، سپس متصدّیان بخش پروندۀ علمی با مراجعه به آن کتابخانه، روگرفت منابع را تهیه و پروندۀ علمی مقاله را تکمیل می‏کنند.

۴. بخش ویرایش و احیاناً تألیف مقاله

پس از آنکه پروندۀ علمی مقاله تشکیل شد، در بخش ویرایش، مقاله ویرایش می‏شود. گاه ممکن است مقالۀ رسیده، ازلحاظ استفاده از منابع، درست تألیف نشده باشد. در این صورت مقاله تجدید تألیف می‏شود. ویرایش مقالات و حصول صورت نهایی همۀ مقالات بر عهدۀ مدیر گروه است.

۵. بخش حروف‏نگاری

مقالات، بعد از ویرایش نهایی، به بخش حروف‏نگاری داده می‏شود و بعد از حروف‏نگاری به بخش پروندۀ علمی سپرده می‌شود. در آنجا مقاله نمونه‏خوانی می‏شود و ضمن نمونه‏خوانی یک بار دیگر منابع داخل مقاله بررسی می‏شود.

۶. بخش مربوط به امور اداری

کارهای اداری مربوط به مؤلّفان، اعمّ از ارسال سفارش مقالات، تنظیم قراردادها، و کارهای مقدّماتی مربوط به پرداخت حق‏التّألیف‏ها در این بخش صورت می‏گیرد.

مجموعۀ کامل دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در شش جلد (به‌انضمام یک جلد با عنوان «ذیل»)، به ترتیب در سال‌های ۱۳۸۴، ۱۳۸۶، ۱۳۸۸، ۱۳۹۱، ۱۳۹۳، ۱۳۹۵، ۱۳۹۷ منتشر شده است. جلد اوّل ۷۶۰ صفحه است و شامل ۴۳۹ مدخل. این جلد حرف « آ»  تا اواسط حرف «ب» را در بر می‏گیرد (از مدخل «آب» تا مدخل «برزویه»). در این جلد ۱۲۶ مؤلّف با دانشنامه همکاری داشته‏اند.

جلد دوم دانشنامه بالغ بر ۷۶۸ صفحه است و شامل ۴۱۶ مدخل. این جلد از اواسط حرف «ب» شروع می‏شود و تا پایان حرف «ح» ادامه می‏یابد (از مدخل «برندق خجندی» تا مدخل «حیرتی تونی»).

جلد سوم شامل مدخل‌های حرف «خ» تا حرف «س» است (از مدخل «خارزنجی» تا مدخل «سنایی غزنوی»). این جلد شامل ۳۶۱ مقاله در ۷۵۲ صفحه است که ۱۳۰ مؤلّف در تألیف مقالات آن با دانشنامه همکاری کرده‏اند؛

مجلدات چهارم، پنجم و ششم نیز، به ترتیب، در سال‌های ۱۳۹۱، ۱۳۹۳ و ۱۳۹۵ انتشار یافته است، به این شرح: جلد چهارم (از «سندبادنامه» تا «فردوسی») شامل ۳۶۵ مدخل با همکاری ۱۳۷ مؤلف، جلد پنجم (از «فردوسی‌ثانی» تا «مسرور خاقانی»)، مشتمل بر ۳۴۳ مدخل، با همکاری ۱۲۹ مؤلف، و جلد ششم (از «مسعود، محمّد» تا «یونس»)، شامل ۳۲۰ مدخل و با همکاری ۱۳۵ مؤلّف.

برای تکمیل مجلدات پیشین، جلد دیگری هم تحت عنوان «ذیل» در سال ۱۳۹۷ منتشر شد که ۱۵۰ مدخل را در بر می‌گیرد و در آن ۸۹ مؤلّف، در تألیف مقالات آن، با دانشنامه همکاری داشته‌اند. بر روی هم رفته، دورۀ کامل دانشنامه شامل ۲۳۹۴ مدخل است که در ۵۳۸۶ صفحه فراهم آمده است.

علاوه بر مجلّدات دانشنامه، برگزیده‏ای هم از مقالات دانشنامۀ زبان و ادب فارسی با عنوان فردوسی و شاهنامه‏سرایی، به مناسبت برگزاری همایش بین‏المللی هزارۀ شاهنامه فردوسی (اردیبهشت ۱۳۹۰) انتشار یافته است. مجموعۀ فردوسی و شاهنامه‏سرایی که شامل ۱۰۷ مقاله است در بیش از ۱۲۰۰ صفحه و به قلم ۳۴ مؤلّف در یازده بخش تنظیم شده است و به طور کلّی جامعِ مهم‏ترین اطّلاعات مربوط به شاهنامۀ فردوسی است که سه دورۀ تاریخی پیش از سرایش شاهنامه، سرایش شاهنامه، و بعد از سرایش شاهنامه را در بر می‏گیرد.

مدیر گروه

اسماعیل سعادت

تحصیلات

کارشناسی ارشد زبان‌شناسی‌ (دانشگاه تهران)

برخی از آثار

زندگی میکل آنژ، رومن رولان (ترجمه)؛ تلخ‌کامی‌های سوفی، کنتس دوسگور (ترجمه)؛ ایزابل، آندره ژید (ترجمه)؛ کشفیات نوین در روان‌پزشکی، کلیفورد آلن (ترجمه)؛ شیر و جادوگر، سی‌. اس‌. لویس (ترجمه از متن انگلیسی)؛ عصر بدگمانی، ناتالی ساروت (ترجمه)؛ اخلاق، جورج ادوارد مور (ترجمه از متن انگلیسی)؛ بخشی از سیر فلسفه در جهان اسلام، ماجد فخری (ترجمه از متن انگلیسی)؛ از وولف تا کانت، بخش اول از جلد ششم تاریخ فلسفه، فردریک کاپلستون (ترجمه از متن انگلیسی)؛ کتاب تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، پل لویا (ترجمه)؛مونتنی، پیتر برک (ترجمه از متن انگلیسی)؛ سرود نیبلونگن (ترجمه)؛ رساله در اصلاح فاهمه، اسپینوزا (ترجمه)؛ اسپینوزا، راجر اسکروتن (ترجمه)؛ در کون و فساد، ارسطو (ترجمه)؛ در آسمان، ارسطو (ترجمه)؛ ژان غرغرو و ژان خنده‌رو، کنتس دوسگور (ترجمه)؛ مسئلۀ اختیار در تفکر اسلامی و پاسخ معتزله به آن، شیخ بوعمران (ترجمه)؛ تاریخ فلسفۀ قرن هجدهم، امیل بریه (ترجمه)؛ خطابه، ارسطو (ترجمه)؛ گفتارهایی دربارۀ رسالت دانشمند، یوهان گوتلیب فیشته (ترجمه)؛ آثار علْوی، ارسطو (ترجمه)؛ دانشنامۀ زبان و ادب فارسی در ۷ مجلد (طرح، مقدمه، ویرایش نهایی، سرپرستی).

معاون گروه

آمنه بیدگلی (عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی)

اعضای شورای علمی

نصراللّٰه پورجوادی، غلامعلی حدّاد عادل، اسماعیل سعادت، احمد سمیعی (گیلانی)، علی‏اشرف صادقی، کامران فانی، محمّدعلی موحّد، حسین معصومی همدانی.

اعضای گروه

هیئت علمی: آمنه بیدگلی

همکاران: شهره فلاحتی (مسئول حروف‌گاری و صفحه‌آرایی)، شهناز سلطان‏زاده (مؤلف و ویراستار)، سمیّه پهلوان، سمیّه ربیعی، فرزانه رشیدی، مژگان گله‌داری (هر چهار تن، اعضای بخش پروندۀ علمی و مؤلف).

علاوه بر آن‌ها، آقایان هرمز بوشهری‌پور (مؤلف و ویراستار) و علی پیرنیا (مسئول کتابخانه) نیز که به‌سبب بازنشستگی ناگزیر از ترک گروه شده‌اند، تا پایان جلد ذیل با دانشنامه همکاری داشته‌اند.